परिचय र सङ्घर्ष
काठमाडौंको संस्कृत पाठशाला हुँदै बनारसमा शास्त्रीय संस्कृत साहित्यको गहिरो अध्ययन गरेका लेखनाथ पौड्यालको जन्म भएको हो १९४१ वि.सं. पुसमा, कास्कीको अर्घौं-अर्चलेमा (हालको पोखरा महानगरपालिका वडा नं. २६) — बुबा दुर्गादत्त र आमा बासुन्धराका छोराका रूपमा। बाल्यकालदेखि नै समस्या-पूर्ति शैलीका पद्य रचना गर्ने उनको पहिलो प्रकाशित कविता १९०४ मा भारतीय पत्रिका सुन्दरीमा छापियो।
तर सुरुका वर्ष सजिला थिएनन् — भारतमा छँदा युवा पत्नीको निधन भयो, पैसाको अभावमा बुबाको पुरानो जग्गा खोज्दै हिँडे तर पत्तो लगाउन सकेनन्, र वर्षौं भारतमै काम खोज्दै बिताए। १९०९ मा काठमाडौं फर्केर उनी भीमशमशेर (राणा परिवारका प्रभावशाली सदस्य) को पुरोहित तथा शिक्षकको रूपमा नियुक्त भए — यो जागिर उनले २५ वर्षसम्म धानिरहे।
‘पिंजडाको सुगा’ र मान्यता
उनको सबैभन्दा चर्चित कविता पिंजडाको सुगा (१९१७) लाई दोहोरो अर्थमा पढ्न सकिन्छ — एकातिर शरीरभित्र बाँधिएको आत्माको हिन्दू भावना, अर्कोतिर आफ्नै मालिक भीमशमशेरको इच्छाअनुसार बोल्नुपर्ने कवि आफैंको अवस्था। यो राणाशासनविरुद्ध लेखिएका सुरुवाती कविताहरूमध्ये मानिन्छ। यसो गर्न सक्नुमा सम्पादक रामणि आचार्य दीक्षितको हौसलाको ठूलो हात थियो, जसले उनको पहिलो प्रमुख रचना वर्षा विचार (१९०९) आफ्नो पत्रिका माधवीमा छापिदिए।
१९५१ मा राजा त्रिभुवनले उनलाई ‘कविशिरोमणि’ उपाधि प्रदान गरे — उनको निधन (१९६६) पछि यो उपाधि अरू कसैलाई दिइएको छैन। सत्तरी वर्ष पुगेको उपलक्ष्यमा (१९५५) उनलाई रथमा राखेर काठमाडौंको सडकमा जुलुस निकालियो, जुन तत्कालीन प्रधानमन्त्री मात्रिकाप्रसाद कोइराला, महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र नाटककार बालकृष्ण सम स्वयंले तानेका थिए। सरकारले दिएको ५,००० रुपैयाँ नगद पुरस्कार उनले तुरुन्तै नेपाल शिक्षा परिषद्लाई दान गरिदिए। निधनको तीन वर्षपछि (१९६९) उनलाई मरणोपरान्त त्रिभुवन पुरस्कारले सम्मानित गरियो।