बाबुराम आचार्य

परिचय

बाबुराम आचार्यको जन्म वि.सं. १९४४ फागुन २९ गते काठमाडौंको ठूलो गौचर, सिनामंगलमा एक मध्यमवर्गीय परिवारमा भयो — पिता धर्मदत्त आचार्य र आमा शिवकुमारी आचार्य। बाजेबाटै प्रारम्भिक शिक्षा पाएका उनले ज्योतिष र व्याकरणमा ‘मध्यमा’ (परम्परागत संस्कृत उपाधि) हासिल गरे। वि.सं. १९६३ मा सुन्दरी पत्रिकामा छापिएको ‘मानिनी विलास’ उनको पहिलो प्रकाशित लेख थियो; तुलनात्मक सुन्दरकाण्ड (समालोचना, वि.सं. २००२) पहिलो कृति मानिन्छ।

वि.सं. २००७ को क्रान्तिअघि उनको इतिहासप्रतिको लगाव प्रायः आत्मसन्तुष्टिकै लागि सीमित थियो। राणाशासन ढलेपछि भने रेडियो नेपालका लागि लेख्दै उनी सार्वजनिक रूपमा बढी सक्रिय भए, जसबाट जन्मियो अब यस्तो कहिल्यै नहोस् — नेपालको राजगद्दीको रगतरञ्जित इतिहासको विवरण, जुन पछि उनका नातिनाति माधव आचार्यले अंग्रेजीमा ‘द ब्लडस्टेन्ड थ्रोन’ शीर्षकमा अनुवाद गरे।

योगदान र सम्मान

आचार्यको सबैभन्दा ठूलो योगदान श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी (चार भागमा) हो — आधुनिक नेपालका संस्थापक राजाको यो विस्तृत जीवनी उनको जीवनकालको ठूलो हिस्सा खपेको थियो। जीवनको अन्तिम समयतिर पूर्ण दृष्टिविहीन भइसकेका उनले वि.सं. २०२८ मा राजकीय प्रज्ञा-प्रतिष्ठानकै विशेष अनुरोधमा यसको अन्तिम खण्डको पाण्डुलिपि तयार गराए — लिपिकार विष्णुप्रसाद घिमिरेको सहयोगमा — जुन प्रायः पूरा भइसक्दा नै वि.सं. २०२९ भदौ २१ गते उनको निधन भयो।

१९३० को दशकमा लेखेको एउटा अनुसन्धानात्मक निबन्धमा उनले हिमालको सुदूर क्षेत्रका स्थानीयले विश्वको अग्लो हिमशिखरलाई ‘सगरमाथा’ भनी चिनेको तथ्य सार्वजनिक गरे — त्यसअघि नेपाली नक्सामा यसको कुनै आफ्नै नाम थिएन, अंग्रेजीमा ‘माउन्ट एभरेष्ट’ र तिब्बती नाम ‘छोमोलुङ्मा’ मात्र लेखिन्थ्यो। यद्यपि उनैले यो नाम आविष्कार गरेको दाबी विवादास्पद छ (उनले त स्थानीयमा प्रचलित नामलाई मात्र अभिलेखमा ल्याएका थिए), तत्कालीन शासकहरूले भने यो निबन्ध प्रकाशित हुनुमा असन्तुष्टि जनाई उनलाई हप्काएका थिए। वि.सं. २००८ मा राजा त्रिभुवनबाट ‘इतिहासशिरोमणि’ उपाधि पाएका आचार्य वि.सं. २०२० मा नेपाल राजकीय प्रज्ञा-प्रतिष्ठानका मानार्थ आजीवन सदस्य पनि बने।