परिचय
जन्मनाम धर्मरत्न तुलाधर — धर्मरत्न यमीका नामले चिनिने — को जन्म १८ अगस्त १९१५ मा काठमाडौंको आसन कमलाछिमा धनी व्यापारी परिवारमा भयो; बुबा भवानीरत्न र हजुरबुबा रत्नदास तुलाधर। राणाशासनले परिवारको सम्पत्ति जफत गरेपछि परिवार आर्थिक रूपमा टुहुरो बन्यो। घरमै शिक्षा पाएका उनी सन् १९३० मा ल्हासा गई धर्ममान तुलाधरको व्यापारिक प्रतिष्ठानमा काम गरे, जहाँ महापण्डित राहुल साङ्कृत्यायनको सम्पर्कमा आई उनको बौद्धिक चेत खुल्यो।
साहित्यिक तथा राजनीतिक योगदान
कारागारमा हुँदा उनले आफ्नो थर ‘तुलाधर’ बाट ‘यमी’ (नेपालभाषामा काठमाडौंवासी भन्ने अर्थ) मा बदले — यसरी जातविहीन साझा नागरिक परिचयलाई प्रतीकात्मक रूपमा अँगालेर उनले सँगै जेल परेका अन्य राजनीतिक बन्दीहरूलाई पनि जातआधारित समुदायलाई राणाशासनविरुद्ध एकताबद्ध पार्न प्रेरित गरे। नेपालभाषा, नेपाली, अंग्रेजी र हिन्दी गरी चार भाषामा उपन्यास, महाकाव्य र कविता सङ्ग्रहसहित २१ पुस्तक प्रकाशित गरेका उनी सरकारी उपमन्त्रीसमेत बने।
तेस्रोपटक (सन् १९५०) जेल पर्दा उनले लेखेको महाकाव्य सँदेया लिस: (ल्हासाको एक नेवार व्यापारी र तिब्बती युवतीबीचको अधुरो प्रेमकथामा आधारित) सन् १९५२ मा प्रकाशित भयो — दुर्गालाल श्रेष्ठले यसको नेपाली अनुवाद ल्हासा बोल्छ (२०१३) शीर्षकमा गरे। बौद्ध वेस्सन्तर जातककथामा आधारित बिस्वन्तराया मचा दान (१९५२) पनि उनको अर्को उल्लेखनीय कृति हो।