परिचय
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म लक्ष्मीपूजाकै रातमा, १२ नोभेम्बर १९०९ (२७ कार्तिक १९६६ वि.सं.) मा काठमाडौंको ठटुनाटी (हालको धोबीधारा) मा संस्कृतज्ञ बुबा तिलमाधव देवकोटा र आमा अमरराज्यलक्ष्मीदेवीका सन्तानका रूपमा भयो। कवि लोकप्रियादेवी उनकी दिदी हुन्। दरबार हाईस्कुलमा संस्कृत व्याकरण र अंग्रेजी दुवै पढेका उनले पटना म्याट्रिकपछि त्रि-चन्द्र कलेजबाट बी.ए. र एल्एल्.बी. गरे र पटना विश्वविद्यालयबाटै व्यक्तिगत परीक्षार्थीका रूपमा उत्तीर्ण भए — तर आर्थिक अवस्थाले स्नातकोत्तर पढाइ भने अधुरै रह्यो।
साहित्यिक योगदान
नेपाली साहित्यमा संस्कृत-परम्पराको उत्कर्ष पुर्याउनुका साथै आधुनिक रोमान्टिक आन्दोलनको सुरुवात गर्ने श्रेय देवकोटालाई जान्छ। उनको सबैभन्दा चर्चित कृति मुनामदन (१९३६) — सरल लोकछन्दमा लेखिएको लामो कथात्मक कविता — ले संस्कृत छन्दको एकाधिकार अन्त्य गरी सर्वसाधारणको भाषामा साहित्य ल्याइदियो; आजसम्मको सर्वाधिक बिक्री हुने नेपाली पुस्तकमध्ये यो पर्छ। शकुन्तला महाकाव्य जम्मा तीन महिनामा, सुलोचना दस दिनमा र कुञ्जिनी उस्तै छोटो समयमा लेख्ने उनको गतिले उनको असाधारण सिर्जनशीलता देखाउँछ। पागल (अंग्रेजीमा आफैंले ‘द ल्युनाटिक’ शीर्षकमा अनुवाद गरेको) कविता मानसिक स्वास्थ्यको विषयलाई नेपाली साहित्यमा पहिलोपटक ल्याउने कृतिमध्ये पर्छ, र त्रिभुवन विश्वविद्यालयका अंग्रेजी पाठ्यक्रममा वर्षौंसम्म समावेश रह्यो।
त्रि-चन्द्र कलेज र पद्मकन्या कलेजमा प्राध्यापन गरेका देवकोटा सन् १९५७-५८ मा नेपालको शिक्षामन्त्री पनि बने। १९३० को दशकको अन्त्यतिर आमा, बुबा र दुई महिनाकी छोरीको एकपछि अर्को निधनले उनी गहिरो मानसिक सङ्कटमा परे — सन् १९३९ मा भारतको राँची मानसिक अस्पतालमा पाँच महिना उपचाररत भए। जीवनको अन्तिम चरणमा छोरीहरूको विवाह-दाइजोका लागि ऋणग्रस्त भएका उनको निधन क्यान्सरसँग लामो लडाइँपछि १४ सेप्टेम्बर १९५९ मा काठमाडौंको आर्यघाटमा भयो। नेपाली साहित्यले उनलाई ‘महाकवि’ को उपाधिले सम्मान गर्छ।