परिचय
प्रतीकवाद भनेको कुनै ठोस वस्तु, रङ वा कार्यलाई प्रयोग गरेर त्योभन्दा फराकिलो, अमूर्त भावना वा विचार बोकाउने कला-कौशल हो। कुनै कथामा एउटै वस्तु धेरैपटक दोहोरिएर, वा विशेष जोड दिएर प्रस्तुत गरिँदा मात्र त्यो साँच्चै प्रतीकको रूपमा काम गर्छ — कथाभित्रका सबै वस्तु स्वतः प्रतीक बन्दैनन्।
प्रकार
धार्मिक प्रतीकवादमा क्रसले इसाई धर्म, वा दाउरा (bodhi) रूखले बुद्ध धर्मको संकेत गर्छ। राजनीतिक प्रतीकवादमा झण्डा वा नारा कुनै विचारधाराको प्रतिनिधित्व गर्छ। साहित्यिक कृतिमा भने कुनै वस्तु त्यही कथाभित्रैको सन्दर्भमा नयाँ अर्थ ओगट्छ — जस्तै विलियम गोल्डिङको ‘लर्ड अफ द फ्लाइज’ मा शंख (conch shell) ले व्यवस्था र लोकतन्त्रको प्रतीक बनेको छ।
रूपक-आख्यानसँगको भिन्नता
प्रतीकवाद र रूपक-आख्यान (allegory) बीच प्रायः भ्रम हुन्छ, तर यी फरक-फरक हुन्। प्रतीकवादमा एउटा वस्तु वा शब्दले गहिरो अर्थ बोक्छ, तर यसले आफैंमा कुनै कथा सुनाउँदैन। रूपक-आख्यानमा भने सम्पूर्ण कथावस्तु नै — पात्र, घटना र परिवेश सबै — एउटा ठूलो अमूर्त विचारको प्रतिनिधित्व गर्छ।