अल्बेयर कामुको ‘द स्ट्रेन्जर’: अस्तित्व, निरर्थकता र सामाजिक अपेक्षाको समीक्षा

अल्बेयर कामुको ‘द स्ट्रेन्जर’ : अस्तित्व, निरर्थकता र सामाजिक अपेक्षाको समीक्षा

✍️ अन्जु चालिसे रूपान्जली

१. परिचय 

फ्रान्सेली साहित्यकार अल्बेयर कामुको उपन्यास द स्ट्रेन्जर (L’Étranger), सन् १९४२ मा प्रकाशित एक महत्त्वपूर्ण साहित्यिक कृति हो। यस उपन्यासले मानव अस्तित्व, जीवनको अर्थ, मृत्यु, सामाजिक मान्यता र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताजस्ता प्रश्नलाई सरल तर गम्भीर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ।

उपन्यासको मुख्य पात्र मर्सोको व्यवहार र जीवनप्रतिको दृष्टिकोणले पाठकलाई मानिस र समाजबीचको सम्बन्धबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ। विशेष गरी, मानिसले समाजले अपेक्षा गरेअनुसार नै आफ्ना भावना व्यक्त गर्नुपर्छ कि पर्दैन भन्ने प्रश्न यस कृतिको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

२. कथासार 

उपन्यासको कथा मर्सोकी आमाको मृत्युसम्बन्धी खबरबाट सुरु हुन्छ। आमाको मृत्यु र अन्त्येष्टिका क्रममा मर्सोले समाजले अपेक्षा गरेअनुसार शोक व्यक्त गर्दैन। अन्त्येष्टिपछि ऊ आफ्नो सामान्य जीवनमा फर्कन्छ, मारीसँग सम्बन्ध अघि बढाउँछ र साथीभाइसँग समय बिताउँछ।

पछि साथी रेमन्डसँगको सम्बन्ध तथा समुद्रकिनारमा भएको घटनाक्रमका बीच मर्सोले एक अरब व्यक्तिको हत्या गर्छ। चर्को घाम, ताप र शारीरिक असहजताले उक्त घटनाको वर्णनमा महत्त्वपूर्ण स्थान पाए पनि तिनले हत्याको नैतिक जिम्मेवारी समाप्त गर्दैनन्। मर्सोले गोली चलाएपछि थप चार गोलीसमेत प्रहार गर्छ।

त्यसपछि सुरु हुने मुद्दामा हत्या मुख्य अपराध भए पनि मर्सोको आमाको अन्त्येष्टिमा देखिएको व्यवहार र उसको भावनात्मक अभिव्यक्तिलाई पनि अभियोजन पक्षले विशेष महत्त्व दिन्छ। अन्ततः मर्सो मृत्युदण्डको सजाय पाउँछ।

३. मर्सोको चरित्र विश्लेषण 

मर्सो उपन्यासको जटिल र बहसयोग्य पात्र हो। ऊ अरू मानिसले जस्तै आफ्ना भावना व्यक्त गर्दैन। आमाको मृत्युमा शोक नदेखाउनु, प्रेमसम्बन्धबारे परम्परागत प्रतिबद्धता व्यक्त नगर्नु र जीवनका घटनालाई सामान्य रूपमा लिनु उसका उल्लेखनीय विशेषता हुन्।

उसको चेतना धेरैजसो शारीरिक अनुभूतिमा केन्द्रित देखिन्छ। घामको ताप, समुद्रको स्पर्श, थकान, निद्रा र शारीरिक असहजताले उसका अनुभवलाई प्रभाव पार्छन्। ऊ आफूले अनुभूति नगरेको भावना देखाउन इच्छुक देखिँदैन।

यसलाई एउटा दृष्टिले कृत्रिम भावनाभन्दा वास्तविक अनुभूतिप्रतिको इमानदारीका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। तर अर्कोतर्फ, आफ्ना कार्यको नैतिक अर्थ र त्यसले अरूको जीवनमा पार्ने प्रभावप्रति उसको उदासीनताले प्रश्न पनि जन्माउँछ।

त्यसैले मर्सोलाई केवल भावनाहीन व्यक्ति वा सामाजिक मान्यताको विरोधी पात्रका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। उसको चरित्रले व्यक्तिगत इमानदारी र नैतिक जिम्मेवारीबीचको सम्बन्धबारे समेत सोच्न बाध्य बनाउँछ।

४. समाज, नैतिकता र न्याय 

उपन्यासको अदालतसम्बन्धी प्रसङ्गले सामाजिक मान्यता र न्यायबीचको सम्बन्धलाई प्रश्नको घेरामा ल्याउँछ। मर्सोमाथि हत्याको अभियोग लागेको भए पनि अभियोजन पक्षले आमाको अन्त्येष्टिमा उसको व्यवहारलाई बारम्बार उठाउँछ। उसले रोएन, अपेक्षित शोक देखाएन र भोलिपल्टै सामान्य जीवनमा फर्कियो भन्ने कुरालाई उसको चरित्रको नकारात्मक प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।

यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—मानिसले दुःख व्यक्त गर्ने तरिका समाजको अपेक्षासँग मेल खाएन भने के त्यसैका आधारमा उसको नैतिक चरित्र निर्धारण गर्न मिल्छ?

तर यस प्रश्नको अर्थ मर्सोले गरेको हत्या गौण हो वा सामाजिक पूर्वाग्रहका कारण ऊ स्वतः निर्दोष ठहरिनुपर्छ भन्ने होइन। हत्या र आमाको मृत्युमा शोक व्यक्त गर्ने तरिका दुई फरक विषय हुन्। उपन्यासले यी विषयहरू कसरी अदालतको बहसमा जोडिन्छन् र व्यक्तिको सम्पूर्ण चरित्रलाई सामाजिक अपेक्षाका आधारमा कसरी मूल्याङ्कन गरिन्छ भन्ने पक्षलाई उजागर गर्छ।

यस अर्थमा, कृतिले न्याय भनेको अपराधको मूल्याङ्कन मात्र हो कि व्यक्तिको सामाजिक स्वीकार्यताको परीक्षा पनि हो भन्ने प्रश्न उठाउँछ।

५. निरर्थकताको दर्शन र अस्तित्वसम्बन्धी प्रश्न 

कामुको साहित्यसँग जोडिएको निरर्थकताको दर्शन (Absurdism) यस उपन्यासको महत्त्वपूर्ण आधार हो। मानिस जीवनको अर्थ, दुःखको कारण र मृत्युको औचित्य खोज्छ। तर संसारले सधैँ उसका प्रश्नको स्पष्ट र सन्तोषजनक उत्तर दिँदैन। यही मानवीय अर्थको खोज र संसारबाट प्राप्त हुने अनुत्तरबीचको तनाव निरर्थकताको दर्शनसँग सम्बन्धित छ।

मर्सोले जीवनका घटनालाई प्रचलित सामाजिक तथा धार्मिक धारणाअनुसार अर्थ्याउन खोज्दैन। उपन्यासको अन्त्यतिर उसले आफ्नो आसन्न मृत्युलाई स्वीकार गर्ने क्रममा जीवन र संसारप्रतिको आफ्नो दृष्टिकोण अझ स्पष्ट बनाउँछ।

तर निरर्थकताको दर्शनलाई जीवन अर्थहीन छ, त्यसैले जे गरे पनि हुन्छ भन्ने निष्कर्षमा सीमित गर्नु उचित हुँदैन। न त यसले धार्मिक आस्था राख्ने मानिसले जीवन बुझ्न सक्दैनन् भन्ने अर्थ दिन्छ। बरु, जीवनको अन्तिम अर्थबारे निश्चित उत्तर नपाए पनि मानिसले आफ्नो अस्तित्व र निर्णयसँग कसरी सामना गर्छ भन्ने प्रश्न यस दर्शनको केन्द्रमा छ।

६. लेखनशैली 

उपन्यासको भाषा सरल, प्रत्यक्ष र संयमित छ। लेखकले घटनालाई अनावश्यक भावुकता वा लामो व्याख्यामा अल्झाएर प्रस्तुत गर्दैनन्। मर्सोको दृष्टिकोणबाट आउने छोटा र सीधा वर्णनले उसको भावनात्मक दूरीलाई समेत अनुभूत गराउँछन्।

यही शैलीका कारण पाठकले घटनाको विवरण मात्र पढ्दैन, त्यसको अर्थ आफैँ खोज्न पनि थाल्छ। मर्सोको व्यवहारलाई कसरी बुझ्ने र उसका निर्णयको मूल्याङ्कन कसरी गर्ने भन्ने प्रश्न पाठकसामु खुला रहन्छ।

७. उपनिवेशकालीन सन्दर्भ र अरब पात्रको प्रतिनिधित्व 

यस उपन्यासको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष त्यसको ऐतिहासिक तथा राजनीतिक पृष्ठभूमि हो। कथा फ्रान्सेली उपनिवेशकालीन अल्जेरियामा आधारित छ। मर्सोको अनुभव र दृष्टिकोणलाई उपन्यासमा पर्याप्त स्थान दिइएको छ, तर उसले हत्या गरेको अरब व्यक्तिको नाम, व्यक्तिगत जीवन र आफ्नै दृष्टिकोणबारे अत्यन्त कम जानकारी पाइन्छ।

यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ—कथामा कसको जीवन र अनुभव केन्द्रमा रहन्छ, अनि कसको अस्तित्व पृष्ठभूमिमा सीमित हुन्छ?

अरब पात्रको नाम नहुनुलाई उपन्यासको कथनदृष्टि र उपनिवेशकालीन समाजको शक्ति–सम्बन्धसँग जोडेर आलोचनात्मक रूपमा पढ्न सकिन्छ। यसबाट उपनिवेशित समुदायको व्यक्तित्व र आवाज कसरी ओझेलमा पर्न सक्छ भन्ने प्रश्न उठ्छ।

यद्यपि, यो पक्षलाई लेखकको निश्चित उद्देश्य यही थियो भनेर ठोकुवा गर्नु उचित हुँदैन। बरु, उपन्यासको ऐतिहासिक सन्दर्भ र पात्रहरूको असमान प्रस्तुतिलाई ध्यानमा राखेर यसको आलोचनात्मक व्याख्या गर्नु आवश्यक छ। यसरी पढ्दा कृतिको दार्शनिक महत्त्वसँगै यसको प्रतिनिधित्वसम्बन्धी सीमाहरूबारे पनि विचार गर्न सकिन्छ।

८. कृतिका सबल पक्ष र सीमाहरू 

यस उपन्यासको प्रमुख सबल पक्ष यसको दार्शनिक गहिराइ, संयमित लेखनशैली र बहस उत्पन्न गर्ने पात्र हो। मर्सोको व्यवहारमार्फत लेखकले सामाजिक मान्यता, नैतिकता, स्वतन्त्रता र मृत्युजस्ता विषयलाई पाठकसामु ल्याएका छन्।

तर मर्सोको भावनात्मक दूरीका कारण केही पाठकलाई उसको चरित्रसँग आत्मीयता गाँस्न कठिन हुन सक्छ। अर्कोतर्फ, अरब पात्रको नाम र व्यक्तिगत दृष्टिकोणको अभावले उपन्यासमा पीडित व्यक्तिको अस्तित्व ओझेलमा परेको देखिन्छ। विशेष गरी उपनिवेशकालीन सन्दर्भमा यो पक्ष आलोचनात्मक प्रश्नको विषय बन्छ।

यी सीमाहरूले कृतिको साहित्यिक महत्त्वलाई स्वतः समाप्त गर्दैनन्। बरु, कृतिलाई फरक–फरक दृष्टिकोणबाट पढ्न र त्यसका उपलब्धि तथा सीमाबारे विचार गर्न अवसर दिन्छन्।

९. निष्कर्ष 

द स्ट्रेन्जर जीवनको अर्थ, मृत्यु, सामाजिक नैतिकता, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र मानवीय जिम्मेवारीबारे प्रश्न उठाउने उपन्यास हो। मर्सोको व्यवहारले समाजले अपेक्षा गरेका भावनाहरू व्यक्त नगर्ने व्यक्तिलाई कसरी हेर्छ भन्ने देखाउँछ। साथै, निरर्थकताको दर्शनमार्फत मानिसको अर्थ खोज्ने चाहना र संसारबाट प्राप्त हुने निश्चित उत्तरको अभावबीचको तनावलाई प्रस्तुत गर्छ।

यस उपन्यासलाई पढ्दा मर्सो समाजको पाखण्डमाथि प्रश्न उठाउने पात्रका रूपमा मात्र देखिँदैन। उसका निर्णय र व्यवहारले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, सत्यप्रतिको इमानदारी र नैतिक जिम्मेवारीबीचको सम्बन्धबारे पनि सोच्न बाध्य बनाउँछन्।

मेरो विचारमा, मर्सोको सबैभन्दा असहज पक्ष उसको भावनात्मक उदासीनता मात्र होइन, आफ्ना निर्णयको नैतिक अर्थबारे पर्याप्त रूपमा प्रश्न नगर्ने उसको प्रवृत्ति पनि हो। समाजले उसमाथि लगाएको आरोपमा पूर्वाग्रह हुन सक्छ, तर त्यसले उसलाई स्वतः निर्दोष वा नैतिक रूपमा श्रेष्ठ बनाउँदैन। यसैले मर्सो समाजको पाखण्डमाथि प्रश्न उठाउने पात्र मात्र होइन; ऊ व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र नैतिक जिम्मेवारीबीचको दूरी देखाउने पात्र पनि हो।

यही कारणले द स्ट्रेन्जर केवल एउटा व्यक्तिको असामान्य व्यवहार र अपराधको कथा नभई, मानिसले आफूलाई र अरूलाई कुन आधारमा मूल्याङ्कन गर्छ भन्ने प्रश्न उठाउने महत्त्वपूर्ण साहित्यिक कृति हो।

२०८३ साल असोज २९