ईश्वर के हो?

ईश्वर को अनिवार्यतालाई ईश्वर आफैले पूर्ण गर्न सक्दैन, किनभने यो एक जटिल र गहन अवधारणा हो जसलाई मानव चेतनाले मात्र बुझ्न र अनुभव गर्न सक्छ । यही कारणले गर्दा मानव इच्छाले त्यस अनन्त र अपार ‘मौजुद’ तथ्यलाई परिभाषित गर्न र आफ्नो सीमित बुद्धिले बुझ्नको लागि ‘ईश्वर’ शब्दको आविष्कार गर्‍यो । जसरी ओम को सन्दर्भमा ओम आफैँ मा ‘केही’ हो, एक पवित्र, शक्तिशाली र चैतन्यमय अस्तित्व हो, त्यसै गरी ईश्वर आफैमा ‘केही’ हो – एक स्वतन्त्र, स्वयंभू र स्वयंसिद्ध परम सत्य । यसको पुष्टिको लागी अर्को कुनै सहायक तथ्य वा प्रमाणको आवश्यकता पर्दैन; किनकि जब शब्द भित्र त्यसको सम्पूर्ण गुण र महिमा अन्तर्निहित छ भने त्यसलाई काफी हद सम्म प्रकृतिक र स्वाभाविक रूपमै स्विकार्न सकियो

यही कारणले यस प्रेमिस (आधार) लाई मान्दा ‘मानव’ र ‘ईश्वर’ को अस्तित्व भिन्दा भिन्दै स्वरूपमा प्रकट भएको देखिन्छ – एक सीमित र अर्को असीमित, एक साकार र अर्को निराकार, एक क्षणभंगुर र अर्को शाश्वत, एक परिवर्तनशील र अर्को अपरिवर्तनीय । यी भिन्नताहरूको पुष्टि शब्द आफैले न्यायकारी अनि निष्पक्ष ‘गुण’ (खास मा यो गुण पनि ‘निर्गुण’ हुन्छ) कायम राखेर दिन्छ, जसले मानव र ईश्वरको अस्तित्वगत विशेषताहरूलाई स्पष्ट पार्छ । भाषाविद् नोम चोम्स्किले भनेको जस्तो ‘…शब्दको उत्पत्ति एक रहस्य हो ।’ र यही रहस्यमय शब्दले मानव जीवनमा एक चुनौतीपूर्ण आयाम विकास गरेको हुन्छ, जसले हाम्रो चेतना र बुझाइलाई निरन्तर विस्तार गर्दै लैजान्छ, र यसैबाट हामी आफ्नो सीमित अस्तित्व र ईश्वरको असीमित अस्तित्व बीचको सम्बन्धलाई गहिराइमा बुझ्न सक्षम हुन्छौं ।

ईश्वर एक शब्द हो, तर त्यस शब्दले बोकेको अर्थ र महत्व अत्यन्तै गहन, गम्भीर र बहुआयामिक छ । यो एक यस्तो शब्द हो जसले मानव चेतनाको सीमाहरूलाई चुनौती दिन्छ र हाम्रो बुझाइको परिधिलाई विस्तार गर्छ । दार्शनिक एडमण्ड हर्सल ले हामीलाई दिएको अंतर्विषयकता (Intersubjectivity) को अवधारणा जस्तै, यो एक जटिल विषय हो जसलाई सरल रूपमा बुझ्न प्रयास गरौं । यो एक यस्तो यात्रा हो जसमा हामी मूर्त र अमूर्त बीचको सम्बन्धलाई खोज्छौं । यदि मैले ‘मानव’ शब्दको प्रयोग गरें भने, हाम्रो मस्तिष्कमा तुरुन्तै एक स्पष्ट चित्र उत्पन्न हुन्छ – दुई हात, दुई खुट्टा भएको एक जीवित प्राणी, जसको भौतिक अस्तित्व हाम्रो दैनिक अनुभवको हिस्सा हो । तर जब हामी ‘स्वर्ग’ वा ‘वर्तुलाकार त्रिभुज’ जस्ता अमूर्त अवधारणाहरूको कल्पना गर्न खोज्छौं, हाम्रो मस्तिष्कमा कुनै स्पष्ट छवि बन्दैन । यदि बन्छ पनि, त्यो अस्पष्ट, अनिश्चित र ग्रीष्मकालीन भ्यागुतो जस्तै निष्क्रिय हुन्छ, मानौं कि हाम्रो चेतनाले त्यस अमूर्त वास्तविकतालाई समात्न खोज्दा खोज्दै पनि समात्न नसकेको होस् ।

यसबाट एउटा महत्वपूर्ण र गहन निष्कर्ष निस्कन्छ – शब्द र त्यसको ‘अर्थ’ बीचको जटिल सम्बन्ध (विशेषगरी ईश्वरको सन्दर्भमा, जहाँ उनी अकर्ता, अभोक्ता, अव्यक्त, अचिन्त्य, निर्गुण र निर्विशेष छन्, र यी सबै विशेषताहरू एक अद्वितीय र अनन्त चेतनाको प्रतिबिम्ब हुन्) ले त्यसको मानसिक छविलाई पनि गहिरो र बहुआयामिक रूपमा प्रभावित गर्नुपर्छ । यदि यस्तो हुँदैन भने, त्यो अवधारणा पनि भ्यागुतो जस्तै निष्क्रिय र निरर्थक बन्छ, र यसले मानव चेतनाको विकासमा कुनै योगदान पुर्‍याउन सक्दैन।

यही कुरालाई पुष्टि गर्दै श्रीमद्भगवद्गीतामा यदुनन्दनले एक महत्वपूर्ण र विरोधाभासपूर्ण सत्य प्रकट गरेका छन् – ‘… म कर्ता हुँ, तर पनि तिमीले मलाई अकर्ता र अविनाशी रूपमा बुझ्नुपर्छ’ (४/१३)। यो कथन एक साधारण विरोधाभास मात्र नभएर, मानव र ईश्वरीय चेतनाको भिन्नताको एक गहन प्रतीक हो।

भाषाविद् नोम चोम्स्कीको गहन र व्यापक अध्ययनले देखाए जस्तै, शब्द र त्यसको विकासले मानव मनोविज्ञानमा गहिरो, दीर्घकालीन र रूपान्तरणकारी प्रभाव पार्छ । शब्दको जन्म कुनै सामान्य वा यादृच्छिक घटना होइन – यसले एक आदि-रहस्य बोकेको हुन्छ, एक यस्तो गुप्त सत्य जसले युगौं-युगसम्म मानव मस्तिष्कमा आफ्नो अमिट छाप छोड्छ र मानव चेतनाको विकासलाई निरन्तर प्रभावित गरिरहन्छ।

शब्दको ‘सामर्थ्य’ र ‘परब्रह्मता’ मा एक विशेष र अद्भुत रहस्यमय गुण निहित हुन्छ, एक यस्तो आध्यात्मिक शक्ति जसको प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष प्रभावहरूबाट तार्किक, न्यायसंगत र ठोस निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ । तर जब कुनै शब्दको अन्तर्विषयकताले अव्यक्तको अनन्त र अपार आयामलाई स्पर्श गर्छ, त्यस्तो अलंकारलाई मानवीय परिभाषाले पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्न सक्दैन – यो केवल एक अज्ञात र अनन्त दार्शनिक ‘विवाद’ मा सीमित रहन्छ, जसको पूर्ण समाधान मानव बुद्धिको पहुँच भन्दा पर छ।

अब ईश्वर र मानव बीचको मौलिक भिन्नता गहिराइमा बुझौं । ईश्वर सम्पूर्ण रूपमा निराकार, निर्गुण र निष्पक्ष हुन्छन्, कुनै भौतिक सीमा वा बन्धनमा नबाँधिएका, जबकि मानवमा विभिन्न ‘गुण’ हरू, सीमितताहरू र एक निश्चित भौतिक आकार हुन्छ जसले उसको अस्तित्वलाई परिभाषित गर्छ । यस सन्दर्भमा गहन विचार गरौं – के आकारविहीन वा निराकार ‘अव्यक्त’ को अनन्त ब्रह्मचर्य र नश्वर मानवको सीमित र क्षणभंगुर ब्रह्मचर्य एउटै स्तरमा राख्न सकिएला? के यी दुई भिन्न आयामका अस्तित्वको वास्तविक तुलना गर्न कहिल्यै सम्भव छ? गहिरो चिन्तन गरौं – त्यो ‘नित्यानन्द’ जसको कुनै सीमा छैन, जसको कुनै मूल स्रोत छैन, जसको न सुरुवात छ न अन्त्य नै छ, जसलाई कुनै गुणले बाँध्न सकिँदैन, जो सदा स्वतन्त्र र स्वयंभू छ, त्यस्तो ‘अखण्डानन्द’ को अपार ब्रह्मचर्यलाई कसरी सीमित मानवीय मनोविज्ञान र बुझाइको संकुचित दायरामा समेट्न र व्याख्या गर्न सकिन्छ?

महाभारत मिथक हो, रामायण मिथक हो, हिमालयकी छोरी पार्वती मिथक हो, नागैं विचरण गर्ने महादेव मिथक हो, इन्द्रले कति वटी सँगै छल गरे मिथक हो – यी सबै मिथकीय कथाहरू हुन् जसले मानव मनको असीम कल्पनाशीलता र आध्यात्मिक जिज्ञासालाई प्रतिबिम्बित गर्छन् । तर ब्रह्म मिथक होइन, ‘ईश्वर’ मिथक होइन । यो एक गहन दार्शनिक अवधारणा हो, एक सभ्यताको मूल आधारशिला हो । यो त्यस्तो सनातन फिलोसफि हो जसले मानवतालाई युगौं-युगदेखि मार्गदर्शन गर्दै आएको छ, जसले जीवनको गहन अर्थ र परम उद्देश्य खोज्न सिकाउँछ ।

प्राचीन कालदेखि वर्तमान युगसम्म, संसारका महान् दार्शनिकहरूले त्यही परम ‘अव्यक्त’ लाई बुझ्ने र परिभाषित गर्ने निरन्तर प्रयास गरिरहेका छन् । विश्वका विभिन्न दर्शनहरू – प्राचीन ग्रीक दर्शन, गहन अरबी दर्शन, ज्ञानवर्धक ल्याटिन दर्शन, र सनातन हिन्दू दर्शन – सबैले त्यही एक परम ‘तत्’ को सर्वज्ञता र सर्वव्यापकतालाई आ-आफ्नै विशिष्ट तरिकाले बुझ्न र व्याख्या गर्न प्रयत्न गरेका छन् । यो एउटा गम्भीर विडम्बना नै हो कि कसरी कतिपय ‘श्रेष्ठ’ भनिएका व्यक्तिहरूले यस्तो गहन दार्शनिक चिन्तनको वास्तविक अर्थ र सार्वभौमिक महत्वलाई पूर्ण रूपमा आत्मसात् गर्न सकेनन I