कसरी एउटा खराब लेखक बन्ने?

Note: यो मेरो अंग्रेजि लेखको नेपालि अनुवाद हो । अंग्रेजिमा पढ्न यहाँ जानुहोस् । मेरो पुस्तक Who Will Bury the Dead God 2024 मा प्रकाशित भएपछि किताबको भाषा र जटिलता लाई लिएर भएको बहस को लागि यो क्याजुअल लेख लेखेको थिए । 

आज म तपाईंलाई एउटा खराब लेखक कसरी बन्ने भन्ने कथा सुनाउँछु । जब मैले मेरो दोस्रो पुस्तक ‘अनुगामी’ सकेँ, मेरो पाण्डुलिपि पढेपछि प्रकाशकले मलाई भने कि मेरो लेखन शब्दहरूमा साह्रै जटिल थियो—म आफ्ना विचारहरू व्यक्त गर्न अति जटिल र पुराना संस्कृत शब्दहरू प्रयोग गरिरहेको थिएँ, र त्यो आजका पाठक वा बजारका लागि व्यावहारिक थिएन। त्यसपछि म मेरो पाण्डुलिपि छाँटकाँट गर्न कम्प्युटर अगाडि बसेँ, तर केही शब्दहरू सम्पादन गरेपछि मलाई आफ्नै टाउको काटेको जस्तो महसुस भयो। मैले आफूलाई भने—

‘म एउटा खराब लेखक हुँ, आऊ यसलाई स्वीकार गरौँ ।’

मैले मेरो प्रकाशकलाई इमेल गरेँ कि म मेरा शब्दहरू सम्पादन गर्न सहज छैन, यो मेरो लेखनको लागि स्वस्थ कुरा होइन । बस्, त्यत्ति नै हो । त्यसपछि उनीहरूले जसैतसै त्यसलाई प्रकाशित गरिदिए । त्यस समयमा, पश्चिमा ठूलो बजारको तुलनामा नेपालको सानो बजारमा मेरो पुस्तकले राम्रै गर्‍यो भनु । त्यसपछि मसँग अर्को पुस्तक लेख्ने मौका—वा भनौँ आँट आयो। मैले अर्को एक पुस्तकको लागि केही अध्यायहरू लेख्न थालेँ र छ महिनामा सकेँ पनि । प्रकाशककहाँ पठाएँ तर उनीहरूले त्यसलाई सीधा अस्वीकार गरिदिए—कहिल्यै प्रकाशित भएन (त्यो पाण्डुलिपि अझै पनि मेरो कुनै बाकसभित्रै छ)। त्यसपछि मैले आफ्ना लेखनले अंग्रेजी प्रकाशक र पाठकहरूलाई सताउन थालेँ । प्रकाशित पनि भए: Who Will Bury the Dead God, The Outsider, The Unknown Existence of Being, आदि।

तर राम्रो कुरा के भने, पश्चिममा धेरै पहिलेदेखि नै अनगिन्ती खराब लेखकहरूको अस्तित्व रहँदै आएको छ, त्यसैले मलाई आफू एउटा खराब—पारिभाषिक शब्दहरूले भरिएको, जेलिएको लेखक बनेर सान्त्वना लिन सजिलो भयो ।

हरेक मानिस असल लेखनको कुरा गर्छन्—सफा लाइनहरू, तिखा रूपकहरू, शब्दहरूलाई एउटा सुन्दर र सुसंगत संरचनामा ढाल्ने केही कुरा—तर मलाई अब त्यसमा विश्वास लाग्दैन । कांईयो लिएर आउने र आफूलाई  र आफ्नो लेखलाई नियन्त्रण गर्नु पर्छ भन्ने खालको सौन्दर्यमा मलाई विश्वास छैन, किनकि सत्यको कुनै संरचना हुँदैन । यो चुहिन्छ, यो दोब्रिन्छ, यो अत्तालिन्छ, र म आफ्नो चिच्याहटलाई सफा-सुग्घर बनाउन खोज्दा के हुन्छ भन्ने मैले देखेको छु—त्यो मर्दछ, जसरी अनुगामि ले केहि हद सम्म मार्यो । त्यसैले खराब लेखन त्यहीँबाट सुरु हुन्छ, चिच्याहट र त्यसलाई मेट्न खोज्ने वाक्यको बीचमा कतै । त्यसैले तपाईंको आन्द्राभूँडीले तपाईंलाई के भन्छ? असल लेख्न चाहनुहुन्छ कि खराब? एउटा स्थायी विरासत बन्न चाहनुहुन्छ कि क्षणिक शून्य? छनोट तपाईंको हो ।

म पहिले मेरो सानो, पर्फेक्ट ल्यापटपलाई यूएसबी केबल जोडेर अल-इन-वन पीसीजस्तो बनाएर बस्थेँ, अनि हरेक वाक्यलाई यसरी सफा गर्न खोज्थेँ मानौ त्यो कसैलाई सङ्क्रमित गर्न सक्ने गल्ती होस् । तर सुरुदेखि नै, सङ्क्रमण फैलाउनु नै मेरो उद्देश्य थियो । भाषा जीवित हुनका लागि त्यसबाट अलिकति पिप चुहिनुपर्छ—आक्रामक लेखनको पिप, भताभुङ्ग लेखन, दिमागको भताभुङ्ग मनोविज्ञान । अर्टोड (Artaud) ले ठिकै भनेका थिए जब उनले भने कि स्नायुहरू (nerves) नै वास्तविक पाठ हुन्, व्याकरण वा वाक्यगठन होइन, बरु त्यो डरलाग्दो र हड्डी फुटाउने सन्नाटा हो जुन त्यतिबेला हुन्छ जब शब्दहरूले मौनताभन्दा बढी चोट पुर्‍याउँछन्; र म तैपनि लेख्छु, किनकि म सभ्यताका साथ झूट बोल्ने तरिकाहरूबाट थाकिसकेपछि अरू के नै गरुँ? म मेरो वास्तविक स्नायु लेख्छु।

सम्पादकहरू अनुशासनको कुरा गर्छन्, संरचनाको कुरा गर्छन्, शैली वा आवाजको (voice) कुरा गर्छन्—हे भगवान्, मानौ आवाज कुनै यस्तो चीज हो जसलाई तपाईंले कुनै करियरजस्तै तिखार्न वा मूर्ति बनाउन सक्नुहुन्छ । मलाई इमानदारीपूर्वक भन्नुहोस्, के बेकेट (Beckett) कहिल्यै कुनै ब्राण्ड गाइड लिएर बसेका थिए?—तर सबैभन्दा उत्कृष्ट लेखन, जसले तपाईंको पेटभित्रै ऐंठन गराउँछ, त्यो असफलताबाट आउँछ, असङ्गतिबाट आउँछ, त्यो ठाउँबाट आउँछ जहाँ अर्थ आफैँ किनारबाट चिप्लिन्छ र तपाईंले लेखिरहनुभएको छ कि भाँचिइरहनुभएको छ वा दुवै एकैचोटि भइरहेको छ भनेर भन्न सक्नुहुन्न । म पुग्न खोजेको ठाउँ त्यही हो, जहाँ वाक्यले आफ्नो छाला असमान रूपमा च्यात्छ र तपाईं त्यसको अत्तालिएको रोदन सुन्न सक्नुहुन्छ ।

“असल” लेखन त्यो हो जुन तपाईं मानिसहरूलाई देखाउनुहुन्छ जब तपाईं माया वा प्रशंसा चाहनुहुन्छ । “खराब” लेखन त्यो हो जुन माया समाप्त भएपछि र कुनै दर्शक नहुँदा पनि घट्छ, अनि तपाईं तैपनि लेख्नुहुन्छ—केवल यो हेर्न कि पानाले तपाईंको भार थाम्न सक्छ कि सक्दैन । म पनि त्यही गर्छु । म मायाको पर्खाइमा बस्दिनँ, म शून्य, अभाव र खराबीको पछाडि दगुर्छु । यो भताभुङ्ग छ—यो दोहोरिन्छ, यो लरखराउँछ, धेरैजसो समय यो वाक्यको बीचैमा ढल्छ र त्यो भत्काइबाट कहिल्यै सम्हालिन सक्दैन—विचारभित्रै पसेर आफ्ना कुहिनाले घिस्रिरहन्छ—र तैपनि त्यो पतनमा, त्यो भत्काइमा अनौठो किसिमको पवित्रता छ, जसरी हाम्रा पूर्वजहरू पहिलोपटक आफ्नै दुई खुट्टामा उभिएका थिए—दुई खुट्टाले हिँड्नु कति सुन्दर, मेरा दुई हातहरूलाई मैले सकेसम्म भताभुङ्ग तरिकाले लेख्न मुक्त गराउँदै, किनकि कम्तीमा यो इमानदार छ, कम्तीमा यसले कुनै अन्त्य वा समाधान वा पीडालाई अर्थ दिने कुनै नैतिक कथाको अभिनय गर्दैन ।

मलाई सम्झना छ, दुई दिनसम्म नसुती, बियर र ह्वास्कीका बक्सहरू पिउँदै, आफ्नै छालाबाट बाहिर निस्कन खोजेको जस्तो महसुस भएपछि मैले एकपटक लेखेको थिएँ, र शब्दहरू बान्ता भएजस्तै आए तर शान्त—सुन्दर—र मैले तिनलाई संशोधन गरिनँ, तिनलाई सफा गरिनँ, बस त्यहीँ छाडिदिएँ—काँचो, दुर्गन्धित र जीवित—त्यही नै मेरो Who Will Bury The Dead God हो । र त्यो शब्द-चोटलाई मैले हप्तौंसम्म त्यहीँ रहन दिएँ; मैले त्यसको खराब गन्धलाई छातीभित्र लिएँ । यो सम्पूर्ण खेल यसैको बारेमा हो: जसलाई मेटाइनुपर्ने थियो त्यसलाई बचाएर राख्ने जुर्मुराहट, पुनःनिर्माणभन्दा पनि भग्नावशेषमाथि बढी विश्वास गर्ने आँट ।

काफ्का (Kafka) का अधूरा खण्डहरू, नीत्से (Nietzsche) का खण्डित सूत्रहरू, दोस्तोयेभ्स्की (Dostoevsky) को अराजकता—उनीहरू अल्छी भइरहेका थिएनन्, उनीहरू सही तरिकाले डुबिरहेका थिए, गंगा वा कालीगण्डकीको अविरल बहने जलझैँ सत्यहरूलाई बहन दिइरहेका थिए, व्याकरणलाई आफ्नै सास रोक्न दिइरहेका थिए किनकि मानसको प्रवाह असङ्गत हुन्छ, र कहिलेकाहीँ सत्य बोल्ने एउटै मात्र तरिका भनेको भाँचिएका दाँतहरूबाट बोलिरहेझैँ लेख्नु हो, आफ्नै डरले जिब्रो भारी भएर, अल्पविरामहरूले जिब्रोलाई लोपचिह्न (ellipses) मा थरथराउँदै, सबै कुरा एउटा लामो निराशाजनक लाइन बनेर । के तपाईंले अर्टोडका वाक्य, शब्द र पात्रहरू देख्नुभएको छ? यो त अज्ञानतालाई मार्नका लागि भगवान् एउटा खुट्टामा उभिएर नाचिरहेको जस्तो छ ।

एउटा खराब लेखक हुनु भनेको वाक्यले तपाईंलाई धोका दिनेछ भन्ने स्वीकार गर्नु हो, त्यसका फोहोर, काँचो र इमानदार गोरेटोहरू पछ्याउनु हो, अनि तैपनि त्यसलाई लेख्नु हो । भाषालाई अन्धकारबाट लतारेर, लात हान्दै र लरखराउँदै ल्याउनु हो, र व्याकरणको फुटेको मुखमा साउती गर्दै भन्नु हो, “म यसलाई अझ राम्रो बनाउन सक्दिनँ—यो राम्रो बन्नका लागि बनेकै होइन ।” र सायद इमानदारी त्यहीँ बस्छ, असम्पादितमा, अनभ्यस्तमा, मध्यरातिको त्यो पोखाइमा जसले अरू कसैले देखेमा तपाईंलाई लज्जित बनाउँछ—तर तपाईं तैपनि त्यसलाई देखाउनुहुन्छ किनकि तपाईंले निर्णय गर्नुभएको छ कि पालिस वा चमकभन्दा अपमान कम कपटी हुन्छ । कहिलेकाहीँ म शब्दकोश (फ्रेन्च, जर्मन, संस्कृत, नेपाली)^[1] खुल्लै छाडिदिन्छु र बस शब्दहरू सार्छु, केवल तिनलाई सार्छु—तिनीहरूले आफ्नै तरिकाले आफ्नै व्याकरण बनाउनेछन् । त्यसैलाई सत्यको लेखन भनिन्छ । इमानदारीको लेखन ।

खराब लेखनमा अन्तिम इमानदार कुरा बाँकी बचेको छ । यो त्यो कुरा हो जुन अर्थका सीमाहरू तपाईंका ढिलो बित्ने साँझका टिप्पणीहरूमा जलेर खरानी भएपछि बाहिर निस्कन्छ र तपाईं अझै पनि मूर्खतापूर्ण तर सुन्दर तरिकाले बोल्ने प्रयास गरिरहनुभएको हुन्छ । “असल लेखनका लागि,” उनीहरूले भने, “अनुशासन चाहिन्छ।” तर अनुशासन भनेको सार्वजनिक रूपमा धेरै नचुहिनु भन्नुको अर्को तरिका मात्र हो । इमानदारी नलेख्नुहोस्… आफ्ना पित्त वा अङ्गहरूले राम्रोसँग लथालिङ्ग नबनाउनुहोस् । म कहिल्यै अरू कसैको विधा (genre) मा उभिने छैन । त्यो मूर्खता हो । असल लेखक हुनु मूर्खता हो । मानिसहरूले जसलाई “असल” भन्छन्, त्यो सबै एक प्रकारको झूट ठहरिन्छ ।

त्यसैले सफा वाक्यगठन झूट हो । शान्त गति (calm pacing) झूट हो । हरेक पटक जब म अति भावनात्मक, अति दोहोरिने, अति दयनीय वाक्यलाई सच्याउँछु, मलाई लाग्छ कि म अन्त्येष्टि अघि कुनै शवलाई लुगा लगाइदिँदैछु । के तपाईं त्यो चाहनुहुन्छ? म, शवहरूलाई लुगा लगाइदिने दर्जि बनूँ? त्यो चीज हेर्दा राम्रो देखिन्छ, तर त्यो अझै पनि मृत नै छ । त्यसैले मैले सोच्न थालेँ कि यदि मैले वाक्यहरूलाई मलमपट्टी गर्न छाडिदिएँ भने, यदि मैले तिनलाई आफ्नै रापमा बिस्तारै कुहिन दिएँ भने के हुन्छ—यदि म एउटा खराब लेखक बन्न सकेँ भने, जसरी एउटा घाउ खराब हुन्छ: पाक्दै गरेको, जीवित, पुरिन अस्वीकार गर्दै । पिपलाई निको पार्नु पर्दैन तर अझ बिगार्नु पर्छ ।

मेरो लागि खराब लेखक हुनुको अर्थ यही हो—दुख्दा लेख्नु, र त्यसलाई सफा नगर्नु र त्यहि दुखाईको ब्यग्र कामना मेरो अर्को पुस्तक The Outsider हो । आफ्ना टिपोटहरूलाई छटपटीको भावनाले भर्नुहोस् तर नाच्ने शब्दहरूले होइन । यो शैलीको बारेमा होइन; यो अस्वीकारको बारेमा हो । मलाई इमानदारीपूर्वक भन्नुहोस्, तपाईंको कलाको कसले प्रवाह गर्छ जब तपाईं आफ्नै टाउकोभित्र घिस्रिँदै यस्तो उत्कृष्ट वाक्य खोजिरहनुभएको हुन्छ जसले अन्ततः काँप्न छोडोस् तर बगालका लागि मूल्य सिर्जना गरोस्?^[2]

म कहिलेकाहीँ अर्टोडबारे सोचिरहन्छु । सबैजना भन्छन् “उनी अस्वस्थ थिए,” र सायद त्यो सत्य नै हो, तर के भो त? को अस्वस्थ छैन र? म पनि अस्वस्थ छु । तपाईं पनि हुनुहुन्छ । यदि स्वस्थ हुनुको अर्थ तपाईं भित्रभित्रै भत्किँदै गर्दा पनि सही हिज्जे लेख्नु हो भने, सायद हाम्रो सभ्यताले सिर्जना गरिरहेको स्वास्थ्यको परिभाषा नै गलत छ । मानसिक सन्तुलन (sanity) आत्माका लागि राम्रो व्याकरण मात्र हो । मानसिक असन्तुलन (insanity) भनेको सत्यतासहितको राम्रो व्याकरण हो । त्यसोभए मलाई कुन चाहिँ लेख्न भन्नुहुन्छ?

र तैपनि, उनीहरूले हामीलाई त्यही सिकाइरहन्छन्: यसलाई सफा बनाउनुहोस्, यसलाई भव्य बनाउनुहोस्, यसलाई पठनीय बनाउनुहोस् । मानौ सुसंगत हुनु नैतिक कुरा हो । मानो भाषा हाम्रो उद्धार गर्न अस्तित्वमा छ, हामीलाई नाङ्गो पार्न होइन । तर सुसंगतता (coherence) कायरता हो । सुसंगतताको अर्थ तपाईंले पीडाका लागि आफूलाई पहिले नै माफ गरिसक्नुभएको छ । खराब लेखनले माफ गर्दैन । यो खुला र नैतिक रहन्छ ।

खराब लेख्नु भनेको तपाईंले बुझ्नुअघि नै लेख्नु हो । जब केही घट्छ—जब कसैको मृत्यु हुन्छ, जब कसैले छाडेर जान्छ, जब तपाईं कसैलाई चोट पुर्‍याउनुहुन्छ—तपाईं त्यसलाई तुरुन्तै सुन्दर बनाउन सक्नुहुन्न । यदि गर्नुहुन्छ भने, तपाईं झूट बोलिरहनुभएको छ । यसले अर्थ दिनुअघि नै, यो नीलडाम परेको, कुरूप र सास फेर्न धौ-धौ भइरहेकै बेला तपाईंले यसलाई लेख्नुपर्छ । तपाईंले व्याकरणलाई भत्किन दिनुपर्छ किनकि पीडाले सफासँग रूप परिवर्तन (conjugate) गर्दैन । खराब लेखन भनेको चिन्तन-मनन गर्नुअघिको लेखन हो ।

म दोस्तोयेभ्स्कीका पछिल्ला उपन्यासहरूबारे सोच्छु^[3]—ती ज्वरोले ग्रसित एकालापहरू जुन कहिल्यै सकिँदैनन्, पृष्ठौँपृष्ठ चिच्याइरहने पात्रहरू, जताततै विरोधाभासहरू । सम्पादकहरूले त्यसको आधा हिस्सा काटिदिने थिए । तर उनको अराजकता वास्तविक महसुस हुन्थ्यो किनकि जीवन नै अराजकता हो । उनले पानामा अटाउनका लागि आत्मालाई छाँटकाँट गरेनन् । उनले सम्पूर्ण काँपिरहेको जीवलाई त्यहीँ कोचे, अति धेरै सास, अति धेरै अपराधबोध, अति धेरै दोहोरिनेपन—र त्यहीँ नै यसले मानवीय संवेदनालाई छोयो । क्राइम एन्ड पनिसमेन्ट वा अन्ना कारेनिना—यदि यी आधुनिक मूर्ख समयमा प्रकाशित भएका भए, तिनलाई टुक्रा-टुक्रा पारिने थियो, तिनको आधा सार गायब हुने थियो । र द ब्रदर्स कारामाजोभ त केवल १० पानाको हुने थियो।

जब म उनलाई पढ्छु, म भन्न चाहन्छु—देख्यौ? रहस्य यही हो । खराबी नै ढोका हो । पूर्णता (perfection) भनेको ताल्चा हो । काँचो उद्देश्यका साथ धेरै शब्दहरू, त्रुटिरहित होइन तर निरन्तरको मानसिक टिपोट—यसैलाई खराब लेखन, साँचो लेखन भनिन्छ—कुनै झूटविनाको ।

जब बुकोव्स्की (Bukowski) भन्छन् “प्रयास नगर” (don’t try),^[4] उनको भनाइको अर्थ आफू बन्ने नाटक नगर भन्ने हो । आफ्नो आन्द्राभूँडीको आवाजभन्दा आफू उत्तम छु भन्ने ढोंग नगर । उनी मानव सम्पादनको युद्धमैदानमा कृष्ण बन्ने प्रयास गरिरहेका थिए । मैले उनको सादगीलाई कहिल्यै अल्छिपना ठानिनँ । अब मलाई अझ स्पष्टसँग थाहा छ कि यो विद्रोह हो । त्यो सम्म परेको नीरसता नै विद्रोह हो । उनीसँग केवल खोकी मात्र बाँकी हुँदा उनले बाचन अस्वीकार गरे । मलाई ‘असल हुने १४ तरिकाहरू’ वा ‘छाडिदिने दर्शन’ (Let Go Philosophy) भन्दा त्यो तीतो ह्वास्कीले भरिएको खोकी बढी मन पर्छ—ती सबै ढोंगी हुन् ।

मलाई लाग्छ उत्कृष्ट लेखकहरू सधैँ अलिकति लज्जित हुन्छन् । म, अर्टोड, बेकेट, काफ्का—हामिले स्नायुका अन्तिम टुप्पाहरूबाट लेख्यौं । उनीहरूले कुनै उत्तर दिएनन्, बस छटपटाइरहेका प्रमाणहरू दिए, मैले झैं । “सोच र मासुको बीचमा किचिनु कस्तो महसुस हुन्छ, यो त्यही हो,” उनीहरूले भने। र त्यसमा गहिरो मानवीय कुरा छ—वाणीले धोका दिनेछ भन्ने थाहा पाउँदापाउँदै पनि बोल्नु । उनीहरू कहिल्यै भन्दैनन्—दोस्तोयेभ्स्की कहिल्यै भन्दैनन्—‘असल मानिस हुने १२ तरिकाहरू’ वा ‘तपाईंको जीवन बदल्न सक्ने^[5] उत्कृष्ट बानीहरू’।

जब बेकेटले लेखे, “म अगाडि बढ्न सक्दिनँ, म अगाडि बढ्नेछु,”^[6] उनी कुनै विरोधाभासको अभिनय गरिरहेका थिएनन् । उनी हरेक दिन कस्तो महसुस हुन्छ भन्ने लेखिरहेका थिए जब तपाईं आफूबाटै थाकेर ब्युँझनुहुन्छ तर सास फेरिरहने गर्नुहुन्छ । त्यो लेखन हो । त्यो साँचो हुनका लागि पर्याप्त मात्रामा खराब छ ।

अब म क्लासिक्स (कालजयी कृतिहरू) मा प्रवेश गर्छु । क्लासिक्सहरूलाई एक समय गलत मानिन्थ्यो—अति काँचो, अति रहस्यवादी, अति लथालिङ्ग । नीत्सेले दर्शन गरिरहेका थिएनन्; किर्केगार्ड (Kierkegaard) सुसंगत भइरहेका थिएनन्; भर्जिनिया उल्फ (Woolf) ले रूप (form) लाई तोडिन् किनकि उनी त्यसबाहेक बाच्नै सक्दिनथिन् । प्रभाव पार्ने हरेक लेखकले पहिले आफूलाई बदनाम हुने गरी लेखे । किनकि कुनै पनि नयाँ कुरा भद्रताका साथ सुरु हुँदैन ।

यदि तपाईं लेख्नुहुन्छ र कसैले यसलाई कुरूप भन्दैन भने, सायद तपाईं पूर्ण रूपमा लेख्नका लागि अझै धेरै टाढा पुग्नुभएकै छैन।

एकपटक, कसैले मलाई मेरो लेखन “अति धेरै” (too much) छ भन्यो । अति भावनात्मक, अति खण्डित, अति आत्म-सचेत । म मुस्कुराएँ र टाउको हल्लाएँ, उनीहरूलाई भनेँ कि मैले बुझेँ, तर पछि, मैले महसुस गरेँ कि “अति धेरै” हुनु भनेको तब मात्र हुन्छ जब तपाईं पच्न सक्ने वा पचाउन सकिने बन्ने नाटक गर्न छाडिदिनुहुन्छ । हो, मलाई सजिलै पच्ने खालको नबन्न दिइयोस् । मेरो उद्देश्य कहिल्यै पचिनु थिएन।

त्यसोभए तपाईं कसरी एउटा खराब लेखक बन्नुहुन्छ? मलाई थाहा छैन । मलाई कहिल्यै नसोध्नुहोस् । तर सम्झनुहोस्, मेरा असल पाठकहरू: खराब लेखन भनेको कुरूप इमानदारीता हो ।