थ्याङ्क्सगिभिङ डे (Thanksgiving Day): कृतज्ञता, परिवार, इतिहास र मानवताको सुन्दर पर्व

थ्याङ्क्सगिभिङ डे (Thanksgiving Day): कृतज्ञता, परिवार, इतिहास र मानवताको सुन्दर पर्व 

आजको विश्वमा विभिन्न धर्म, संस्कृति, जातजाति र देशका मानिसहरूले आ–आफ्नै परम्पराअनुसार चाडपर्व मनाउँदै आएका छन्। कुनै पर्व धार्मिक आस्थासँग जोडिएको हुन्छ, कुनै ऐतिहासिक घटनाको सम्झनामा मनाइन्छ भने कुनै प्रकृति, कृषि, परिवार र मानव जीवनप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा स्थापित भएको हुन्छ। यस्तै पर्वहरूमध्ये विश्वका विभिन्न देशमा मनाइने एउटा महत्त्वपूर्ण पर्व हो—थ्याङ्क्सगिभिङ डे (Thanksgiving Day), अर्थात् धन्यवाद तथा कृतज्ञता व्यक्त गर्ने दिन।

थ्याङ्क्सगिभिङको मूल भावना भनेको आफूले जीवनमा प्राप्त गरेका सुख, अवसर, स्वास्थ्य, परिवार, मित्रता, खाद्यान्न र सहयोगका लागि कृतज्ञ हुनु हो। जीवनमा आफूले के पायौँ भन्ने कुरा सम्झनुका साथै ती उपलब्धि र खुसीमा योगदान पुर्‍याउने मानिसहरूलाई सम्मान गर्नु पनि यस पर्वको सुन्दर पक्ष हो। त्यसैले थ्याङ्क्सगिभिङ केवल चाड वा भोजभतेरमा सीमित पर्व होइन; यो जीवनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण राख्ने, सम्बन्धहरूको महत्त्व बुझ्ने र अरूको योगदानको कदर गर्ने अवसर पनि हो।

थ्याङ्क्सगिभिङ डे कुन–कुन देशमा मनाइन्छ? 

थ्याङ्क्सगिभिङ विशेषगरी संयुक्त राज्य अमेरिका र क्यानडामा लोकप्रिय छ। यसबाहेक लाइबेरिया र ब्राजिलमा पनि राष्ट्रिय धन्यवाद दिवस मनाइन्छ। ग्रेनाडा र सेन्ट लुसियामा पनि थ्याङ्क्सगिभिङ नामसँग सम्बन्धित दिनहरू छन्, तर तिनको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि उत्तर अमेरिकाको फसल पर्वभन्दा फरक छ। नोरफोक टापुमा पनि छुट्टै थ्याङ्क्सगिभिङ परम्परा छ।

यसका अतिरिक्त जापान, जर्मनी, दक्षिण कोरिया र बेलायतलगायतका देशमा कृतज्ञता, फसल वा श्रमप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने आफ्नै सांस्कृतिक परम्पराहरू छन्।

यद्यपि यी सबै देशमा मनाइने पर्वको नाम, मिति, इतिहास र उद्देश्य एउटै छैन। कतिपय देशमा यो राष्ट्रिय सार्वजनिक बिदा हो भने कतिपयमा धार्मिक, सांस्कृतिक वा सामुदायिक परम्पराका रूपमा मनाइन्छ।

१. संयुक्त राज्य अमेरिका : नोभेम्बरको चौथो बिहीबार 

अमेरिकामा प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर महिनाको चौथो बिहीबार थ्याङ्क्सगिभिङ डे मनाइन्छ। सन् २०२६ मा यो नोभेम्बर २६ मा परेको छ।

अमेरिकी थ्याङ्क्सगिभिङको इतिहास सन् १६२१ मा अहिलेको म्यासाचुसेट्स क्षेत्रमा अंग्रेजी उपनिवेशवादीहरू र वाम्पानोआग आदिवासी समुदायका मानिसहरूबीच भएको प्रसिद्ध फसल भोजसँग जोडिन्छ। तर त्यो भोज आजको जस्तो नियमित राष्ट्रिय पर्व थिएन। उत्तर अमेरिकाका आदिवासी समुदायहरूले युरोपेली उपनिवेशवादीहरू आउनुभन्दा धेरै अघिदेखि नै प्रकृति, फसल र जीवनप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने आफ्नै परम्परा अपनाउँदै आएका थिए।

सन् १७८९ मा राष्ट्रपति जर्ज वासिङ्टनले धन्यवाद तथा प्रार्थनाको दिन घोषणा गरे। पछि, सन् १८६३ मा अमेरिकी गृहयुद्ध चलिरहेको समयमा राष्ट्रपति अब्राहम लिंकनले नोभेम्बरको अन्तिम बिहीबारलाई राष्ट्रिय धन्यवाद दिवसका रूपमा मनाउन आह्वान गरे। विभाजित देशमा एकता, आशा र कृतज्ञताको भावना जगाउनु यसको महत्त्वपूर्ण उद्देश्य थियो। अन्ततः सन् १९४१ मा अमेरिकी कङ्ग्रेसले नोभेम्बरको चौथो बिहीबारलाई थ्याङ्क्सगिभिङको कानुनी मिति निश्चित गर्‍यो।

आज अमेरिकामा यो दिन परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुने, विशेष भोजन गर्ने, परेड हेर्ने, अमेरिकी फुटबल खेल हेर्ने र एकअर्काप्रति धन्यवाद व्यक्त गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर बनेको छ।

२. क्यानडा : अक्टोबरको दोस्रो सोमबार 

क्यानडामा थ्याङ्क्सगिभिङ डे प्रत्येक वर्ष अक्टोबर महिनाको दोस्रो सोमबार मनाइन्छ। सन् २०२६ मा यो अक्टोबर १२ मा परेको छ।

क्यानडाको थ्याङ्क्सगिभिङ परम्परा फसल भित्र्याएकोमा धन्यवाद दिने अभ्यास, धार्मिक आस्था र विभिन्न ऐतिहासिक घटनासँग सम्बन्धित छ। समयक्रममा यसको मिति परिवर्तन हुँदै आएको थियो। सन् १९५७ मा अक्टोबरको दोस्रो सोमबारलाई स्थायी मिति बनाइयो।

अमेरिकाको तुलनामा क्यानडाका धेरै क्षेत्रमा फसल भित्र्याउने मौसम पहिले आउने भएकाले यहाँ थ्याङ्क्सगिभिङ पनि पहिले मनाइन्छ। यस दिन परिवार तथा आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, विशेष भोजन तयार गर्ने र प्रकृति तथा जीवनमा प्राप्त भएका अवसरप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने चलन छ।

क्यानडामा बसोबास गर्ने नेपाली समुदायका लागि पनि यो पर्व विशेष अर्थ राख्न सक्छ। व्यस्त जीवन, कामको चाप र परिवारबाट टाढा रहनुपर्ने अवस्थाबीच केही समय छुट्याएर आफ्ना प्रियजनसँग बस्नु, आफूलाई सहयोग गर्ने मानिसहरूलाई धन्यवाद दिनु र जीवनमा प्राप्त भएका कुराको महत्त्व बुझ्नु यस अवसरको सुन्दर पक्ष हो।

३. लाइबेरिया र ब्राजिलमा थ्याङ्क्सगिभिङ 

पश्चिम अफ्रिकाको लाइबेरियामा नोभेम्बरको पहिलो बिहीबार राष्ट्रिय थ्याङ्क्सगिभिङ डे मनाइन्छ। सन् १८८३ को कानुनसँग सम्बन्धित यस परम्परामा ईश्वरप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने, राष्ट्रको शान्ति र सुरक्षाका लागि प्रार्थना गर्ने तथा जीवनमा प्राप्त भएका आशीर्वाद सम्झने चलन छ।

दक्षिण अमेरिकाको ब्राजिलमा पनि राष्ट्रिय धन्यवाद दिवस अर्थात् Dia Nacional de Ação de Graças स्थापित गरिएको छ। सन् १९४९ मा यसको स्थापना गरिएको थियो भने सन् १९६६ को कानुनले नोभेम्बरको चौथो बिहीबारलाई मिति तोकेको हो। यस दिन धार्मिक प्रार्थना, सामुदायिक कार्यक्रम तथा धन्यवाद व्यक्त गर्ने गतिविधि आयोजना गरिन्छ। यद्यपि ब्राजिलमा यो पर्व अमेरिकामा जत्तिकै व्यापक पारिवारिक पर्व भने होइन।

ग्रेनाडा र सेन्ट लुसियामा पनि थ्याङ्क्सगिभिङ नामसँग सम्बन्धित दिनहरू छन्। तर तिनको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि सन् १९८३ को क्यारिबियन क्षेत्रको राजनीतिक तथा सैन्य घटनाक्रमसँग सम्बन्धित छ। त्यसैले नाम एउटै हुँदैमा सबै देशको थ्याङ्क्सगिभिङको अर्थ र उत्पत्ति एउटै हुन्छ भन्न मिल्दैन।

४. अन्य देशका कृतज्ञता र फसलसँग सम्बन्धित पर्वहरू 

जापानमा नोभेम्बर २३ मा Kinrō Kansha no Hi अर्थात् श्रमप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने राष्ट्रिय बिदा मनाइन्छ। यसको ऐतिहासिक सम्बन्ध नयाँ धानको बाली समर्पण गर्ने परम्परासँग छ। आधुनिक समयमा यसले श्रम, उत्पादन र एकअर्काको योगदानको सम्मान गर्ने अर्थ बोकेको छ।

जर्मनीमा Erntedankfest नामको फसल उत्सव मनाइन्छ। सामान्यतया सेप्टेम्बरको अन्त्य वा अक्टोबरको पहिलो आइतबारतिर चर्च र समुदायमा अन्न, फलफूल तथा तरकारी सजाएर फसलप्रति धन्यवाद व्यक्त गरिन्छ। यो देशव्यापी सार्वजनिक बिदा भने होइन।

दक्षिण कोरियामा मनाइने Chuseok प्रमुख पारिवारिक तथा फसल पर्व हो। परिवारका सदस्यहरू भेला हुने, परम्परागत परिकार खाने र पुर्खाहरूलाई सम्झने चलन छ। बेलायतमा Harvest Festival मार्फत फसलप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने र आवश्यक परेका मानिसलाई खाद्यान्न सहयोग गर्ने परम्परा छ। नेदरल्यान्ड्समा पनि अमेरिकी समुदायले थ्याङ्क्सगिभिङ मनाउने गर्छन्।

यी उदाहरणले के देखाउँछन् भने कृतज्ञता व्यक्त गर्ने भावना कुनै एउटा देश वा संस्कृतिमा मात्र सीमित छैन। विभिन्न समाजले आफ्नै इतिहास, आस्था र जीवनशैलीअनुसार यस भावनालाई फरक–फरक रूपमा अभिव्यक्त गर्दै आएका छन्।

थ्याङ्क्सगिभिङमा टर्की किन खाने चलन छ? 

अमेरिका र क्यानडामा थ्याङ्क्सगिभिङको सबैभन्दा चिनिने प्रतीक रोस्ट गरिएको टर्की हो। यस दिन परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला भएर टर्की, आलु, ग्रेभी, क्र्यानबेरी सस, कद्दूको पाई तथा अन्य परिकार खाने गर्छन्।

टर्की ठूलो परिवारका लागि पर्याप्त हुने परिकार भएकाले समयक्रममा लोकप्रिय बन्यो। पछि यो पर्वको सांस्कृतिक प्रतीक नै बन्यो। तर सन् १६२१ को ऐतिहासिक भोजमा अहिले खाइने सबै परिकार थिए भन्ने निश्चित प्रमाण छैन। साथै, थ्याङ्क्सगिभिङ मनाउन टर्की नै खानुपर्छ भन्ने पनि छैन। विभिन्न परिवारले आफ्नो संस्कृति, रुचि र खानपानअनुसार परिकार तयार गर्छन्।

वास्तवमा भोजन यस पर्वको एउटा माध्यम मात्र हो। यसको मूल महत्त्व एउटै टेबलमा बसेर समय बिताउनु, सम्बन्धहरूलाई नजिक बनाउनु र आफूले पाएका कुराप्रति कृतज्ञ हुनुमा छ।

थ्याङ्क्सगिभिङको मूल उद्देश्य के हो? 

थ्याङ्क्सगिभिङका विभिन्न अभ्यासलाई हेर्दा यसको महत्त्व चार मुख्य पक्षमा बुझ्न सकिन्छ।

पहिलो, प्रकृति र खाद्यान्नप्रति कृतज्ञता। किसानको परिश्रम, माटो, पानी, मौसम र प्रकृतिका स्रोतहरूले हाम्रो जीवन सम्भव बनाएका छन्। फसलप्रति धन्यवाद दिनु यी योगदानहरूको सम्मान गर्नु हो।

दोस्रो, परिवार र सम्बन्धको महत्त्व। दैनिक व्यस्तताका कारण परिवारका सदस्यहरूबीच पर्याप्त समय बिताउन नपाइरहेको अवस्थामा यस्तो अवसरले एकै ठाउँमा भेला हुने र सम्बन्धलाई बलियो बनाउने मौका दिन्छ।

तेस्रो, धार्मिक वा आध्यात्मिक कृतज्ञता। धेरै मानिसले आफ्नो आस्थाअनुसार ईश्वरप्रति प्रार्थना गरेर स्वास्थ्य, जीवन, सुरक्षा र अवसरका लागि धन्यवाद दिन्छन्। तर सबैले यसलाई धार्मिक रूपमा नै मनाउनुपर्छ भन्ने छैन।

चौथो, मानवता र सहयोगको भावना। आफूले पाएको खुसी अरूसँग बाँड्नु, खाद्यान्न सङ्कलन गर्नु, आवश्यक परेका मानिसलाई सहयोग गर्नु र समाजमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउनु पनि यसको आधुनिक अभ्यासको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

यस अर्थमा थ्याङ्क्सगिभिङ भनेको आफूले के पाएको छु भनेर सम्झने मात्र होइन, अरूलाई के दिन सक्छु भनेर सोच्ने अवसर पनि हो।

थ्याङ्क्सगिभिङ र दशैं–तिहार : फरक संस्कृति, तर केही समान भावना 

नेपालमा मनाइने दशैं र तिहारको आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्व छ। दशैंमा देवी दुर्गाको आराधना, टीका, जमरा र ठूलाबडाबाट आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। तिहारमा दाजुभाइ, दिदीबहिनी, पशुपक्षी र प्रकृतिसँग जोडिएका विभिन्न सम्बन्धको सम्मान गरिन्छ।

थ्याङ्क्सगिभिङको इतिहास र धार्मिक अर्थ दशैं–तिहारभन्दा फरक भए पनि परिवारसँग समय बिताउने, आफ्ना प्रियजनको महत्त्व बुझ्ने, खुसी बाँड्ने र आफूले पाएका कुराप्रति आभार व्यक्त गर्ने पक्षमा समानता भेटिन्छ।

दशैंमा टीका लगाउँदा परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। तिहारमा दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको सम्बन्धलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। त्यस्तै, थ्याङ्क्सगिभिङमा परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा बसेर भोजन गर्छन् र एकअर्काप्रति धन्यवाद व्यक्त गर्छन्।

यी पर्वहरूले हामीलाई एउटा साझा सन्देश दिन्छन्—जीवनमा धनसम्पत्ति र भौतिक उपलब्धि मात्र महत्त्वपूर्ण हुँदैनन्; माया गर्ने मानिस, परिवारको साथ, आत्मीय सम्बन्ध र कठिन समयमा सहयोग गर्ने हात पनि उत्तिकै मूल्यवान् हुन्छन्।

थ्याङ्क्सगिभिङको इतिहासको अर्को पाटो 

अमेरिकी थ्याङ्क्सगिभिङको इतिहासलाई सबै मानिसले मिलेर खुसी मनाएको कथाका रूपमा मात्र बुझ्नु अपूरो हुन्छ। सन् १६२१ को प्रसिद्ध भोजमा सहभागी वाम्पानोआग समुदाय र अन्य आदिवासी समुदायहरूको आफ्नै समृद्ध इतिहास, भूमि, संस्कृति र उपनिवेशवादसँग सम्बन्धित पीडादायी अनुभव छन्।

आज केही आदिवासी समुदायका मानिसहरूले थ्याङ्क्सगिभिङकै दिन National Day of Mourning अर्थात् राष्ट्रिय शोक दिवस मनाउँछन्। उनीहरूले आदिवासी जनताको इतिहास, उपनिवेशवादका कारण भएका क्षति र निरन्तर कायम रहेका समस्याहरू सम्झन्छन्।

यसले हामीलाई इतिहास बुझ्दा उत्सवका खुसीमय पक्षसँगै त्यसले छायामा पारेका अनुभव र पीडालाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने सिकाउँछ। साँचो कृतज्ञता भनेको आफूले पाएको कुराको मूल्य बुझ्नु मात्र होइन, अरूको अनुभव, अधिकार र पीडाप्रति संवेदनशील हुनु पनि हो।

निष्कर्ष : कृतज्ञता कुनै एक दिनमा सीमित हुनु हुँदैन 

थ्याङ्क्सगिभिङ संसारका विभिन्न देशमा फरक–फरक रूपमा मनाइने पर्व हो। अमेरिकामा नोभेम्बरको चौथो बिहीबार, क्यानडामा अक्टोबरको दोस्रो सोमबार र लाइबेरियामा नोभेम्बरको पहिलो बिहीबार मनाइन्छ। ब्राजिलमा पनि राष्ट्रिय धन्यवाद दिवस छ। यसबाहेक विभिन्न संस्कृतिमा फसल, श्रम, प्रकृति र जीवनप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने छुट्टाछुट्टै परम्परा छन्।

तर यस पर्वको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष कुनै निश्चित मिति, विशेष भोजन वा सार्वजनिक बिदामा मात्र सीमित छैन। यसको वास्तविक अर्थ आफूले पाएका कुराको मूल्य बुझ्नु, आफूलाई साथ दिने मानिसलाई धन्यवाद दिनु, परिवारसँग समय बिताउनु र आवश्यक परेका मानिसलाई सहयोग गर्नु हो।

हामीले जीवनमा सधैँ आफूले नपाएका कुराहरू मात्र गनेर बस्यौँ भने मनमा असन्तुष्टि बढ्न सक्छ। तर आफूले पाएका साना–ठूला खुसी, परिवारको माया, साथीहरूको साथ, स्वास्थ्य, अवसर र अरूको सहयोगलाई सम्झन सक्यौँ भने जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोण फरक हुन सक्छ। यसको अर्थ जीवनमा दुःख छैन भन्ने होइन; दुःखका बीचमा पनि मूल्यवान् कुराहरू पहिचान गर्न सक्नु हो।

हामी नेपालीले पनि दशैं, तिहार, छठ, ल्होसार, माघे सङ्क्रान्ति वा अन्य चाडपर्व मनाउँदा आफ्नो जीवनमा योगदान पुर्‍याउने मानिसहरूलाई धन्यवाद दिने, एक्ला र असहाय मानिसलाई साथ दिने, परिवारसँग समय बिताउने र आफूले पाएको खुसी अरूसँग बाँड्ने संस्कारलाई अझ बलियो बनाउन सक्छौँ।

अन्ततः, थ्याङ्क्सगिभिङले दिने सबैभन्दा ठूलो सन्देश यही हो—कृतज्ञता व्यक्त गर्न विशेष दिन कुर्नु पर्दैन। आफूलाई माया गर्ने मानिसलाई माया व्यक्त गर्न, सहयोग गर्ने मानिसलाई धन्यवाद दिन र दुःखमा परेकालाई साथ दिन आजकै दिन पर्याप्त छ।

किनकि जीवनको वास्तविक समृद्धि हामीसँग कति सम्पत्ति छ भन्ने कुराले मात्र होइन, हामीले कति माया पाएका छौँ, कति माया बाँडेका छौँ र अरूको जीवनमा कति सकारात्मक योगदान दिन सकेका छौँ भन्ने कुराले पनि निर्धारण गर्छ।

धन्यवाद भन्न जान्नु एउटा संस्कार हो, आफूले पाएको कुराको कदर गर्नु एउटा गुण हो, र अरूको खुसीमा आफ्नो खुसी भेट्नु नै मानवताको सुन्दर रूप हो।

— अन्जु चालिसे रूपान्जली

हाल : क्यानडा