यो संयोग मात्र हो, कि मानवताका लागि प्रकृतिको चेतावनी ?

यो संयोग मात्र हो, कि मानवताका लागि प्रकृतिको चेतावनी ?

सन् २००२ देखि २०२६ सम्मका महामारीका घटनाले मानव सभ्यतालाई के सिकाइरहेका छन् ?

इतिहासलाई फर्केर हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—मानिसले विज्ञानमा ठूलो प्रगति गरेको छ, आकाशमा पुगेको छ, समुद्रको गहिराइ नापेको छ, चन्द्रमामा पाइला टेकेको छ। तर अदृश्य सूक्ष्मजीवसँगको संघर्षमा भने मानवता अझै पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुन सकेको छैन ।

सन् २००२ मा चीनबाट सुरु भएको SARS को प्रकोपले संसारलाई सचेत गरायो । सन् २००९ मा स्वाइन फ्लु (H1N1) विश्वव्यापी महामारी बन्यो, जसले स्वास्थ्य प्रणाली र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको महत्त्व देखायो । सन् २०१४ मा पश्चिम अफ्रिकाको गिनीबाट फैलिएको इबोलाले हजारौँ मानिसको ज्यान लियो र कमजोर स्वास्थ्य प्रणाली भएका देशले कति ठूलो जोखिम सामना गर्नुपर्छ भन्ने देखायो । त्यसपछि सन् २०१९ को अन्त्यमा चीनको वुहानमा देखिएको नयाँ कोरोना भाइरसका कारण सन् २०२० मा कोभिड–१९ विश्वव्यापी महामारी बन्यो। संसार ठप्प भयो, लाखौँ परिवारले आफ्ना प्रियजन गुमाए र मानव जीवनको वास्तविक मूल्यबारे विश्वले फेरि सोच्नुपर्‍यो ।

यी घटनाहरू केवल इतिहासका मिति होइनन् । यी मानव समाजले भोगेका पीडा, विज्ञानले सिकेका पाठ र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारीका सम्झना हुन् ।

अहिले सन् २०२६ मा रुसको साइबेरियास्थित एउटा एन्टिप्लेग अनुसन्धान संस्थामा कार्यरत कर्मचारीको अज्ञात कारणले भएको मृत्युपछि प्लेगको सम्भावनाबारे चर्चा भएको छ । तर विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार मृतकमा प्लेग पुष्टि भएको छैन, सम्पर्कमा आएका व्यक्तिहरूमा परीक्षण गरिएका उच्च जोखिमका रोगजनक पनि भेटिएका छैनन् र यस घटनासँग सम्बन्धित निरन्तर संक्रमण फैलिएको प्रमाण प्राप्त भएको छैन। त्यसैले ‘सन् २०२६ मा रुसमा प्लेग फैलियो’ भन्नु अहिले नै तथ्यसम्मत हुँदैन। शंका र प्रमाण फरक कुरा हुन्, र अफवाहभन्दा सत्य महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

तर यहाँ एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—हरेक नयाँ महामारी वा संक्रमणको जोखिम देखिँदा हामी किन यति भयभीत हुन्छौँ ? के हामीले विगतका महामारीबाट पर्याप्त पाठ सिकेका छौँ ? कि संकट टरेपछि फेरि पुरानै लापरबाहीमा फर्कन्छौँ ?

महामारीले धनी र गरिबबीचको दूरी देखाउँछ । शक्तिशाली र कमजोर स्वास्थ्य प्रणालीबीचको भिन्नता देखाउँछ । एउटा देशको समस्या केही समयमै संसारको साझा चुनौती बन्न सक्छ भन्ने प्रमाणित गर्छ । भाइरसले मानिसको जात, धर्म, भाषा, राष्ट्रियता वा आर्थिक हैसियत सोध्दैन। तर त्यसको सामना गर्ने अवसर र उपचारमा पहुँच भने सबैका लागि समान हुँदैन ।

यहीँबाट मानवताको वास्तविक परीक्षा सुरु हुन्छ ।

विज्ञानलाई विश्वास गर्नु आवश्यक छ, तर वैज्ञानिक प्रमाणबिना फैलिने हल्लालाई विश्वास गर्नु खतरनाक हुन्छ । सरकारले पारदर्शिता अपनाउनुपर्छ, स्वास्थ्य संस्थाले समयमै सूचना दिनुपर्छ र सञ्चारमाध्यमले त्रास फैलाउनेभन्दा सत्य उजागर गर्ने जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ । नागरिकले पनि अपुष्ट समाचार साझा गर्नुअघि त्यसको विश्वसनीयता जाँच्नुपर्छ ।

प्रकृतिलाई दोष दिएर मात्र हुँदैन । मानिसको व्यवहार, वातावरणको विनाश, वन्यजन्तुसँगको असावधानीपूर्ण सम्पर्क र सार्वजनिक स्वास्थ्यप्रतिको बेवास्ताले संक्रमणजन्य रोगको जोखिम बढाउन सक्छ । त्यसैले स्वास्थ्य सुरक्षा अस्पताल र औषधिमा मात्र सीमित विषय होइन; यो हाम्रो जीवनशैली, वातावरणप्रतिको जिम्मेवारी र सामूहिक चेतनासँग पनि जोडिएको विषय हो ।

SARS, स्वाइन फ्लु, इबोला र कोभिड–१९ ले मानवतालाई फरक–फरक पाठ सिकाए । अब भविष्यमा के हुन्छ भन्ने डरमा बाँच्नुभन्दा आजै तयारी गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ। बलियो स्वास्थ्य प्रणाली, वैज्ञानिक अनुसन्धान, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र सही सूचनाको प्रवाह नै सम्भावित संकटसँग जुध्ने आधार हुन् ।

इतिहासले एउटै प्रश्न बारम्बार सोधिरहेको छ—संकट आएपछि मात्र चेत्ने कि संकट आउनुअघि नै जिम्मेवार बन्ने ?

समय बदलिन्छ, रोगका नाम बदलिन्छन्, देश र परिस्थिति बदलिन्छन् । तर मानव जीवनको मूल्य बदलिँदैन । कुनै पनि महामारीले हामीलाई एउटा कुरा सम्झाइरहन्छ—हामीले संसार जित्ने सपना देख्नुअघि आफ्नै जीवन र एकअर्काको सुरक्षाको महत्त्व बुझ्नुपर्छ ।

किनकि अन्ततः मानवताको विजय कुनै देशले अर्को देशलाई हराउँदा होइन, सम्पूर्ण मानव समाजले मिलेर जीवनको रक्षा गर्न सक्दा हुन्छ ।

मानवता बचाऔँ, विज्ञानलाई साथ दिऔँ, सत्यको पक्षमा उभिऔँ र भविष्यप्रति जिम्मेवार बनौँ ।

इतिहासबाट सिकौँ, अफवाह होइन तथ्यमा विश्वास गरौँ ।