परिचय

काठमाडौं उपत्यकाबाट बाहिर पर्ने बुङ्गमती रातो मछिन्द्रनाथको एउटा प्रमुख वासस्थान हो — मछिन्द्रनाथको मूर्ति वर्षको छ महिना बुङ्गमतीमा र छ महिना पाटनमा राखिन्छ। यही गाउँमा आफ्नै छुट्टै कुमारी परम्परा पनि छ, जसलाई सामान्यतया चर्चामा आउने तीन ‘मुख्य’ कुमारी (काठमाडौं, पाटन, भक्तपुर) जत्तिको व्यापक चिनारी छैन — यसैले कतिपयले उनलाई ‘चौथी कुमारी’ भन्ने गर्छन्।

अन्य कुमारीभन्दा फरक जीवनशैली

अन्य प्रमुख कुमारीहरूको तुलनामा बुङ्गमतीकी कुमारीमाथि लगाइने बन्देज केही खुकुलो देखिन्छ — उनको खुट्टा बाहिर भुइँमा नछोइने नियम कायमै भए पनि, उनी आफ्नो घरबाट बाहिर हिँड्डुल गर्न पाउँछिन्, जुन काठमाडौं र पाटनकी कुमारीको हकमा सामान्यतया सम्भव हुँदैन।

परिचय

भक्तपुरकी कुमारी भक्तपुर दरबार क्षेत्रमा बस्छिन्, र उनको छनोट तथा पूजा विधि काठमाडौं र पाटनकी कुमारीसँग मिल्दोजुल्दो छ। उनलाई स्थानीय रूपमा ‘ख्वप कुमारी’ पनि भनिन्छ।

सन् २००७ को अमेरिका भ्रमण विवाद

सन् २००७ जुलाईमा तत्कालीन भक्तपुर कुमारी साजनी शाक्य एउटा वृत्तचित्र प्रदर्शनीमा सहभागी हुन संयुक्त राज्य अमेरिका भ्रमण गरिन्। यसपछि मन्दिर अधिकारीहरूले उनलाई ‘अशुद्ध’ घोषित गर्दै पदबाट हटाए। अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको व्यापक ध्यान र आलोचनापछि, शुद्धीकरण विधि गरेर निर्णय उल्ट्याइयो र उनलाई पुनः पदमा फर्काइयो।

परिचय

पाटनकी कुमारी हिरण्यवर्ण महाविहार (क्वः बहाः) मा बस्छिन् र काठमाडौंकी राजकुमारीभन्दा फरक — उनलाई देवी वज्रयोगिनीको जीवित स्वरूपको रूपमा पूजिन्छ। उनको छनोट प्रक्रिया र सांस्कृतिक महत्व काठमाडौंकी कुमारीसँग मिल्दोजुल्दो भए पनि, उनी बज्राचार्य परिवारबाट (शाक्यको सट्टा) छानिन्छिन्।

धन कुमारी बज्राचार्यको ३२ वर्षे कार्यकाल र विवादास्पद हटाइने घटना

धन कुमारी बज्राचार्यले सन् १९५३ देखि १९८४ सम्म झन्डै ३२ वर्ष पाटनकी कुमारीको जिम्मेवारी सम्हालिन् — यो अहिलेसम्मकै सबैभन्दा लामो कार्यकाल हो। उनलाई तत्कालीन युवराज दीपेन्द्रको निर्देशनमा पद त्याग्न लगाइयो; पुजारीहरूले जाँच गर्दा रजस्वला वा अन्य कुनै अशुद्धताको प्रमाण भेटिएन, कानको सानो कोरिएको दाग मात्र हटाउने आधार बनाइयो।

एक संयोग

धन कुमारीकी भतिजी चनिरा बज्राचार्य पछि आफैं पाटनकी कुमारी बनिन्। सन् २००१ को नेपाली राजदरबार हत्याकाण्डको केही दिनअघि उनी लगातार तीन दिनसम्म रोएकी थिइन् — जसलाई कतिपयले पछि दैवीय संकेतको रूपमा व्याख्या गरे।

परिचय

इन्द्र ऋग्वेदका सबैभन्दा बढी उल्लेख भएका देवता हुन् — वेदका करिब १,००० सूक्तमध्ये एक चौथाइभन्दा बढी (२५० भन्दा बढी) सूक्त प्रत्यक्ष रूपमा उनैलाई समर्पित छन्। उनी आकाश, वज्र, वर्षा र युद्धसँग सम्बन्धित देवता मानिन्छन्, र वेदकालीन आर्य समाजको योद्धा-प्रधान चरित्रलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्।

वृत्रासुर वध

इन्द्रको सबैभन्दा प्रसिद्ध कथा ऋग्वेदको मण्डल १ को सूक्त ३२ मा विस्तृत रूपमा वर्णित छ — उनले सोम पिएर बल आर्जन गरी त्वष्टाद्वारा निर्मित वज्रले पर्वतमा लुकेको सर्प वृत्रासुरलाई वध गरे, जसले बाँधिएका जलधाराहरूलाई मुक्त गरिदियो। यस कथालाई विद्वानहरूले प्रतीकात्मक रूपमा हिउँद पगालेर खोला बगाउने प्राकृतिक घटनासँग पनि जोड्ने गर्छन्।

वैदिकपछिको स्थान

पुराणकालीन साहित्यमा आइपुग्दा इन्द्रको महत्व क्रमशः घट्दै गयो — उनलाई अझै स्वर्गका राजाका रूपमा चिनिए पनि, कतिपय कथामा उनलाई मद्यपान र इन्द्रियसुखमा रमाउने, तथा तपस्वीहरूको तपस्याले आफ्नो सिंहासन खोसिने डरले व्याकुल हुने पात्रको रूपमा समेत चित्रण गरिएको पाइन्छ।

परिचय

अग्नि वैदिक अग्निदेव हुन्, जसलाई ऋग्वेदको सबैभन्दा पहिलो सूक्त (मण्डल १, सूक्त १) मै आह्वान गरिएको छ — ‘अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम्’। सम्पूर्ण ऋग्वेदभर झन्डै १९७ सूक्त प्रत्यक्ष रूपमा उनैलाई समर्पित छन्, जसले उनलाई इन्द्रपछि दोस्रो सबैभन्दा बढी उल्लेख भएका वैदिक देवता बनाउँछ।

भूमिका: पुरोहित र दूत

अग्नि यज्ञको ‘होता’ (आह्वानकर्ता पुरोहित) का रूपमा चित्रित छन् — उनी मानिसका अर्पण अग्निमार्फत देवतासम्म पुर्‍याउने दूतको काम गर्छन्। यसैले उनलाई पृथ्वी र स्वर्गबीचको संयोजक मानिन्छ, र कुनै पनि देवतासम्म पुग्न अग्निको माध्यम अनिवार्य ठानिन्छ।

तीन रूप

वैदिक ऋषिहरूले अग्निलाई तीन रूपमा उपस्थित रहेको ठान्थे — पृथ्वीमा यज्ञको अग्निको रूपमा, वायुमण्डलमा बिजुलीको रूपमा, र स्वर्गमा सूर्यको रूपमा। यस त्रिविध उपस्थितिले नै अग्निलाई सृष्टिका सबै तहमा व्याप्त शक्तिका रूपमा हेर्ने आधार दिन्छ।