मदन पुरस्कार पुस्तकालय
स्थापना
मदन पुरस्कार पुस्तकालय (एम्.पी.पी.) को जग १९४० को दशकमा काठमाडौंका एक स्कुले विद्यार्थी कमलमणि दीक्षितले आफ्नै दिनको खाजा-खर्चको सिक्काले पुराना नेपाली किताब र दस्तावेज किन्न थालेदेखि बस्यो। यो व्यक्तिगत सङ्कलन ‘कमलको नेपाली सङ्ग्रह’ नामले चिनिन थाल्यो र बढ्दै जाँदा नेपाल तथा भारतका थुप्रै साहित्यिक व्यक्तित्व, राजनेता र विद्वानहरूको योगदान पनि यसमा थपिँदै गयो। सन् १९५५ मा जनरल मदनशमशेर जङ्गबहादुर राणाको निधनपछि दीक्षितले उनकी पत्नी रानी जगदम्बा कुमारीदेवीलाई यो सङ्कलनलाई संस्थागत रूप दिन मनाए — सन् १९५६ मा रानीले दिएको अनुदानबाट ‘मदन पुरस्कार गुठी’ स्थापना भयो। नेपालको संस्था दर्ता ऐन, १९७७ अन्तर्गत यो संस्था सन् १९८५ मा औपचारिक रूपमा दर्ता भयो।
योगदान
नेपाली भाषाका पुस्तक, पत्रपत्रिका, चिठी-पत्र, पर्चा, पोस्टर, पाण्डुलिपि, तस्बिर, अडियो-भिडियो रेकर्डिङलगायत हजारौं वस्तु सङ्ग्रहित यो अभिलेखालय नेपाली भाषाको सबैभन्दा ठूलो र एकमात्र किसिमको सङ्ग्रह मानिन्छ। मदन पुरस्कार गुठीले नै वार्षिक रूपमा नेपालको सर्वोच्च साहित्यिक सम्मान मदन पुरस्कार (उत्कृष्ट नेपाली पुस्तकलाई) र जगदम्बाश्री पुरस्कार (१९८८ स्थापित, रानी जगदम्बाकै नाममा) प्रदान गर्दै आएको छ — दुवै पुरस्कार ‘घटस्थापना’ का दिन प्रदान गरिन्छ। संस्थाले नेपालीभाषी ‘नेपालिनक्स’ (लिनक्स अपरेटिङ सिस्टमको नेपाली संस्करण) पनि निकालेको छ।