Catch feed

यथार्थवाद (Realism)

परिचय

यथार्थवाद स्वच्छन्दतावादविरुद्धको प्रत्यक्ष प्रतिक्रियाको रूपमा उदायो — भावना र आदर्शीकरणको सट्टा सामान्य मानिसको दैनिक जीवनलाई कुनै सजावट नगरी चित्रण गर्न खोज्यो।

प्रमुख व्यक्तित्व

फ्रान्समा गुस्ताभ फ्लोबेयर र ओनोरे द बाल्जाक अग्रणी थिए — फ्लोबेयरको ‘मादाम बोभारी’ (१८५७) यसको पहिलो प्रमुख कृति मानिन्छ। रुसमा चेखव र दोस्तोएभ्स्की, बेलायतमा जर्ज एलियट प्रतिनिधि लेखक थिए।

विशेषता र पछिको प्रभाव

पात्रहरू सामान्य वा मध्यम वर्गबाट आउँथे, भाषा वास्तविक बोलचालसँग मिल्दो हुन्थ्यो। यौन, श्रमिक असन्तोष जस्ता पहिले वर्जित विषय पनि खुलेर चित्रण हुन थाल्यो। बीसौं शताब्दीको सुरुतिर आधुनिकतावादले यसलाई प्रतिस्थापन ग-यो।

अनर्थवाद (Absurdism)

परिचय

अनर्थवादको केन्द्रीय मान्यता हो — मानिस आफ्नो जीवनमा अर्थ खोज्ने स्वाभाविक चाहना राख्छ, तर ब्रह्माण्ड आफैंमा त्यस्तो कुनै अर्थ प्रदान गर्दैन। यही अपूरणीय खाडललाई ‘बाहुल्य’ भनिन्छ।

कामू र सिसिफसको मिथक

आल्बेर कामूले ‘सिसिफसको मिथक’ (१९४२) मा सिसिफसको उदाहरणमार्फत यो अवस्था वर्णन गरे — डाँडामाथि ढुङ्गा गुडाउने अनन्त, निरर्थक सजाय। कामूले निष्कर्ष निकाले — ‘सिसिफसलाई सुखी नै कल्पना गर्नुपर्छ’ — संघर्ष स्वयंले नै अर्थ भर्न सक्छ।

थिएटर अफ द अब्सर्ड

मार्टिन एस्लिनले सन् १९६१ को पुस्तक ‘द थिएटर अफ द अब्सर्ड’ मा यो नाम बेकेट, आयोनेस्को जस्ता नाटककारको साझा शैली वर्णन गर्न प्रयोग गरे। बेकेटको ‘वेटिङ फर गोदो’ यसको सबैभन्दा चिनिने उदाहरण हो।

उत्तरआधुनिकतावाद (Postmodernism)

परिचय

उत्तरआधुनिकतावाद बीसौं शताब्दीको मध्यतिर, विशेषतः दोस्रो विश्वयुद्धपछि विकसित भएको साहित्यिक-दार्शनिक आन्दोलन हो। यसले आधुनिकतावादले समेत केही हदसम्म विश्वास गरेको ‘तर्क, प्रगति र एकीकृत सत्य सम्भव छ’ भन्ने ठूला विचारधारामाथि नै शंका र व्यंग्य गर्छ।

आधुनिकतावादभन्दा कसरी फरक?

आधुनिकतावादले खण्डित अनुभवलाई व्यवस्थित गर्ने वा अर्थ खोज्ने प्रयास गथ्र्यो। उत्तरआधुनिकतावादले त्यो प्रयासलाई नै असम्भव र भ्रामक ठान्छ — यसका लागि खण्डितता आफैं अन्तिम अवस्था हो। यसैले उत्तरआधुनिक लेखनमा विडम्बना, विभिन्न शैलीको मिश्रण (pastiche), र कथाले आफैं आफ्नो कथा-हुनुलाई सचेत रूपमा स्वीकार्ने आत्म-सचेत कथावाचन (metafiction) प्रमुख देखिन्छ।

दार्शनिक जग

उत्तरआधुनिकतावाद दर्शनमा डिकन्स्ट्रक्सन र उत्तरसंरचनावाद (poststructuralism) जस्ता विचारधारासँग गाँसिएको छ, जसले भाषा र अर्थको स्थिरतामाथि नै प्रश्न उठाउँछन्।

आधुनिकतावाद (Modernism)

परिचय

आधुनिकतावाद करिब सन् १९०० देखि १९४५ सम्मको अवधिमा फैलिएको साहित्यिक-कलात्मक आन्दोलन हो। औद्योगीकरण, सहरीकरण र प्रथम विश्वयुद्धको मारले उन्नाइसौं शताब्दीको व्यवस्थित, भरपर्दो कथावाचनमाथिको विश्वास नै चकनाचूर पारिदिएपछि, लेखकहरूले त्यही खण्डित अनुभवलाई प्रतिबिम्बित गर्ने नयाँ कला-कौशल खोज्न थाले।

प्रमुख विशेषता

आधुनिकतावादी लेखनका प्रमुख पहिचान हुन् — खण्डित कथा-संरचना, चेतना-प्रवाह, पत्याउनै नसकिने कथावाचक, र अस्तव्यस्ततालाई आकार दिन प्राचीन मिथकको प्रयोग। टी.एस. इलियटको ‘द वेस्ट ल्यान्ड’, भर्जिनिया वुल्फको ‘मिसेज डालोवे’, र विलियम फल्कनरको ‘द साउन्ड एन्ड द फ्युरी’ यसका मानक उदाहरण हुन्।

उत्तरआधुनिकतावादसँगको सम्बन्ध

आधुनिकतावादले खण्डिततालाई व्यवस्थित गर्ने, अर्थ खोज्ने प्रयास गथ्र्यो — भले ती अर्थ अस्थिर नै किन नहोऊन्। यसपछि आएको उत्तरआधुनिकतावादले त्यो अर्थ खोज्ने प्रयासलाई नै अस्वीकार गर्दै, खण्डिततालाई आफैंमा अन्तिम सत्य ठान्यो।

स्वच्छन्दतावाद (Romanticism)

परिचय

स्वच्छन्दतावाद अठारौं शताब्दीको अन्त्यतिर युरोपमा सुरु भएको कला, साहित्य र बौद्धिक आन्दोलन हो, जसले ज्ञानोदयकालीन कठोर तर्कवाद र औद्योगीकरणको प्रतिक्रियास्वरूप भावना, प्रकृति, कल्पनाशक्ति र व्यक्तिगत अनुभवलाई साहित्यको केन्द्रमा राख्यो।

सुरुवात बिन्दु

अंग्रेजी साहित्यमा स्वच्छन्दतावादको सुरुवात सामान्यतया विलियम वर्ड्सवर्थ र स्यामुअल टेलर कोलरिजको संयुक्त कवितासंग्रह ‘लिरिकल ब्यालड्स’ (सन् १७९८) बाट मानिन्छ — जसले औपचारिक, अलंकारयुक्त अठारौं शताब्दीको काव्यशैलीलाई त्यागेर सामान्य मानिसको जीवन र बोलचालको भाषालाई कविताको विषय बनायो।

प्रमुख विशेषता र नेपाली साहित्यसँगको सम्बन्ध

प्रकृतिप्रतिको गहिरो लगाव, बाल्यकाल र सम्झनाको महत्व, व्यक्तिगत भावनाको खुलापन, र सामान्य जनजीवनप्रतिको सहानुभूति यस आन्दोलनका प्रमुख विशेषता हुन्। नेपाली साहित्यमा पनि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई स्वच्छन्दतावाद भित्र्याउने श्रेय दिइन्छ — उनले संस्कृतनिष्ठ काव्यशैलीको साटो झ्याउरे लयजस्ता लोकभाषामा आधारित शैली अपनाएर नेपाली कवितालाई भारतीय शास्त्रीय ढाँचाबाट स्वतन्त्र बनाउने प्रयास गरे।

जादुई यथार्थवाद (Magical Realism)

परिचय

जादुई यथार्थवादमा कथाको परिवेश पूर्ण रूपमा यथार्थवादी हुन्छ, तर त्यसैभित्र जादुई वा अलौकिक घटना पनि पात्र र कथावाचकले कुनै आश्चर्य वा व्याख्या नगरीकनै सामान्य कुराझैं स्वीकार गर्छन्। यो परीकथाभन्दा फरक हो — किनभने यहाँ जादू छुट्टै संसारमा होइन, हाम्रै दैनन्दिन संसारभित्रै लुकेको हुन्छ।

शब्दको उत्पत्ति: चित्रकलाबाट साहित्यसम्म

‘म्याजिक रियलिज्म’ शब्द जर्मन कला-समीक्षक फ्रान्ज रोहले सन् १९२५ मा आफ्नो लेख ‘नाख एक्सप्रेसियोनिस्मुस, म्याजिशर रियलिज्मुस’ मा एक्सप्रेसनिज्मपछिको चित्रकला-शैली वर्णन गर्न प्रयोग गरेका थिए — यसको तात्पर्य साहित्यसँग थिएन, दृश्यकलासँग थियो। सन् १९५५ मा आलोचक एन्जेल फ्लोरेसले पहिलो पटक यो शब्दलाई साहित्यमा लागू गर्दै जोर्ज लुइस बोर्खेसको लेखनलाई वर्णन गरे।

ल्याटिन अमेरिकी साहित्यमा उभार

गाब्रिएल गार्सिया मार्केजको उपन्यास ‘वान हन्ड्रेड इयर्स अफ सोलिच्यूड’ (सन् १९६७) लाई यस विधाको सबैभन्दा प्रतिनिधि कृति मानिन्छ — जहाँ रेमेदियोस द ब्युटी चादर लुगा सुकाउँदासुकाउँदै स्वर्गतिर उडेर जान्छिन्, र त्यसलाई कथाभित्र कसैले पनि असामान्य ठान्दैन। इसाबेल आयेन्दे, हुआन रुल्फोजस्ता लेखकहरूले पनि यस विधालाई अझ फैलाए।

अस्तित्ववाद (Existentialism)

परिचय

अस्तित्ववाद मूलतः एउटा दार्शनिक धारा हो, जसले मानव अस्तित्वको अर्थ, उद्देश्य र स्वतन्त्रतामाथि केन्द्रित भएर प्रश्न उठाउँछ। यसको केन्द्रीय मान्यता हो — मानिसको कुनै पूर्वनिर्धारित ‘सार’ (essence) हुँदैन; मानिस पहिले जन्मन्छ, अस्तित्वमा आउँछ, र त्यसपछि आफ्नै छनोटबाट आफ्नो अर्थ आफैं निर्माण गर्छ।

शब्दको उत्पत्ति र सार्त्रको भूमिका

‘एक्जिस्टेन्सियलिज्म’ शब्द फ्रान्सेली दार्शनिक ग्याब्रिएल मार्सेलले सन् १९४० को दशकको मध्यतिर गढेका थिए। सन् १९४५ मा एउटा गोष्ठीमा मार्सेलले यही शब्द ज्याँ-पोल सार्त्रलाई लगाउँदा सार्त्रले सुरुमा अस्वीकार गरे, तर पछि यही वर्षको अक्टोबर २९ मा पेरिसको क्लब मेनान्तमा दिएको भाषण ‘L’existentialisme est un humanisme’ (अस्तित्ववाद एक मानवतावाद हो) मार्फत यसलाई खुलेर अपनाए, जसले यो दर्शनलाई व्यापक चिनारी दियो।

अग्रगामी र साहित्यिक प्रभाव

सोरेन कीर्केगार्ड (डेनमार्क) लाई मरणोपरान्त ‘अस्तित्ववादका पिता’ भनिन्छ, जबकि फ्रेडरिक नित्से पनि यसका प्रमुख अग्रगामी मानिन्छन्। सार्त्रका दार्शनिक कृतिभन्दा उनका उपन्यास (जस्तै ‘नाउजिया’) र नाटकहरूबाटै यो विचारधारा बढी चिनिन पुग्यो। दोस्तोएभ्स्की, काफ्का र आल्बेर कामूजस्ता लेखकलाई पनि पछि अस्तित्ववादी परम्परासँग जोडिने गरियो, यद्यपि कामू स्वयंले यो लेबल अस्वीकार गर्थे।