भारतको पश्चिम बंगालमा पर्ने दार्जिलिङ बीसौं शताब्दीको सुरुवातदेखि नै नेपाली भाषा-साहित्यको एउटा प्रमुख केन्द्र बनेको छ। यहीं सूर्यविक्रम ज्ञवाली, धरणीधर कोइराला र परसमणि प्रधान लगायतको अग्रसरतामा सन् १९२४ मा नेपाली साहित्य सम्मेलनको स्थापना भएको थियो। सन् १९४९ मा दार्जिलिङको मुख्य चोकमा भानुभक्तको सालिक स्थापना गरियो, र आजसम्म त्यहाँ हरेक वर्ष भानु जयन्ती भव्य रूपमा मनाइन्छ। लेखिका पारिजातको जन्म पनि दार्जिलिङमै भएको थियो।
गण्डकी प्रदेशमा पर्ने तनहुँ जिल्लाको चुँदी रम्घा गाउँमा वि.सं. १८७१ मा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको जन्म भएको थियो। उनको निधन पनि तनहुँकै सेतीघाटमा भएको थियो। यसैले तनहुँ नेपाली साहित्यको इतिहासमा विशेष स्थान राख्छ।
सगरमाथा (अंग्रेजीमा माउन्ट एभरेष्ट, तिब्बतीमा छोमोलुङ्मा) समुद्री सतहबाट ८,८४९ मिटर उचाइमा रहेको विश्वकै अग्लो हिमशिखर हो, जुन नेपाल र चीन (तिब्बत) को सीमामा अवस्थित छ। यसलाई पहिलोपटक २९ मे १९५३ मा एडमन्ड हिलारी र तेन्जिङ नोर्गेले आरोहण गरेका थिए।
यो हिमशिखरको नेपाली नामको इतिहास आफैंमा एउटा जटिल र विवादास्पद कथा हो। १९३० को दशकमा इतिहासकार बाबुराम आचार्यले शारदा पत्रिकामा लेखेको एक निबन्धमा एभरेष्ट क्षेत्रका स्थानीयले यसलाई 'सगरमाथा' भनी चिनेको उल्लेख गरे — तत्कालीन नक्सामा यसको कुनै आफ्नै नेपाली नाम थिएन, अंग्रेजीमा 'माउन्ट एभरेष्ट' र तिब्बती नाम 'छोमोलुङ्मा' मात्र लेखिन्थ्यो। यो निबन्ध प्रकाशित हुनु नै तत्कालीन शासकवर्गलाई मन परेन — आचार्यमाथि 'बेलायतलाई अपमानित गर्न खोजेको' आरोप लाग्यो, र उनी झन्डै देशनिकाला हुनेसम्म पुगे। पछि आफ्नै पुस्तक चीन, तिब्बत र नेपाल मा उनले सफाइ दिए: 'सगरमाथा नाम पहिल्यैदेखि थियो; मैले त केवल पत्ता लगाएको मात्र हुँ, नयाँ नाम राखेको होइनँ।' यो नाम आधिकारिक रूपमा सन् १९५६ मा नेपाल सरकारले अपनायो।
भाषाविद् कमलप्रकाश मल्लले भने आचार्यको दाबीलाई गम्भीर आलोचना गरेका छन् — 'सगरमाथा: द लिङ्ग्विस्टिक कन्क्वेस्ट अफ माउन्ट एभरेष्ट' शीर्षकको लेखमा उनी भन्छन्, 'सुमधुर' र 'कर्कश' आवाजका नामबीच आचार्यले गरेको भेद 'शङ्कास्पद र सरलीकृत सिद्धान्त' हो — यसैका आधारमा वरपरका हिमशृङ्खलाका किराती नामहरू (जस्तै) हटाई संस्कृतमूलक 'महालङ्गुर' र 'कुम्भकर्ण' राखियो, जसले शेर्पा, लिम्बू लगायत स्थानीय पहिचानलाई ओझेलमा पार्यो भन्ने आलोचना छ।
नवराज पराजुलीको कविता सङ्ग्रह सगरमाथाको गहिराइ (२०१७, फाइनप्रिन्ट प्रकाशन) — जसले मदन पुरस्कारको छोटो सूचीमा स्थान पायो — यही हिमशिखरको नाममा नै रचिएको साहित्यिक कृति हो।
कञ्चनजङ्घा नेपाल र भारतको सिक्किम राज्यको सीमामा अवस्थित छ, समुद्री सतहबाट ८,५८६ मिटर उचाइमा — विश्वकै तेस्रो अग्लो हिमशिखर। यसलाई पहिलोपटक २५ मे १९५५ मा जो ब्राउन र जर्ज ब्यान्डको बेलायती टोलीले (नेतृत्व: चार्ल्स इभान्स) आरोहण गरेको थियो।
कञ्चनजङ्घा — जसको अर्थ 'हिउँका पाँच पवित्र भण्डार' हुन्छ — सिक्किमका लेप्चा समुदाय र स्थानीय बौद्ध-हिन्दू परम्परामा देवताको वासस्थानका रूपमा पूजनीय छ। सन् १९५५ को टोलीले सिक्किमका चोग्याल (राजा) सँग गरेको वाचाअनुसार साँचो शिखरभन्दा केही कदम तल नै रोकिएर फर्किए — यो परम्परा आजसम्म धेरैजसो पर्वतारोहीले पालना गर्दै आएका छन्।
सन् १९०५ मा ब्रिटिश मनोगुह्यविद् एलिस्टर क्राउलीको नेतृत्वमा भएको पहिलो प्रयास हिमपहिरोमा धेरैको मृत्युसहित असफल भएको थियो। यो हिमशिखर पूर्वी नेपालको ताप्लेजुङ जिल्लामा पर्छ — यही भूभाग बैरागी काइँला (छिमेकी पाँचथर जिल्ला) लगायत धेरै पूर्वी नेपाली तथा दार्जिलिङ-केन्द्रित साहित्यिक स्वरहरूको जन्मथलो पनि हो।
ल्होत्से (तिब्बती भाषामा 'दक्षिण शिखर') सगरमाथाकै ठीक छेउमा, दक्षिण कोल मार्गद्वारा जोडिएर उभिएको छ — समुद्री सतहबाट ८,५१६ मिटर उचाइमा, विश्वको चौथो अग्लो हिमशिखर। यसलाई पहिलोपटक १८ मे १९५६ मा स्विस पर्वतारोही फ्रिट्ज लुख्सिङर र अर्न्स्ट राइसले आरोहण गरेका थिए।
मकालु सगरमाथा र ल्होत्सेको पूर्वतर्फ, आफ्नै छुट्टै चार-फेदे पिरामिड आकारका लागि चिनिन्छ — समुद्री सतहबाट ८,४८५ मिटर उचाइमा, विश्वको पाँचौं अग्लो हिमशिखर। यसलाई पहिलोपटक १५ मे १९५५ मा फ्रान्सेली पर्वतारोही जीन कुजी र लियोनेल तेरेले आरोहण गरेका थिए — नजिकैको चोमोलोन्जो हिमशिखर पनि सोही टोलीले त्यसै वर्ष पछि (३० अक्टोबर) आरोहण गरेको थियो।
चोयु नेपाल र चीन (तिब्बत) को सीमामा अवस्थित छ, समुद्री सतहबाट ८,१८८ मिटर उचाइमा — विश्वको छैटौं अग्लो हिमशिखर। यसलाई पहिलोपटक १९ अक्टोबर १९५४ मा अस्ट्रियाली-नेपाली टोलीका हर्बर्ट टिखी, जोसेफ योख्लर र पासाङ दावा लामाले आरोहण गरेका थिए। यसको अपेक्षाकृत सहज हिउँ/बरफको मार्गका कारण यसलाई आठ हजार मिटरभन्दा माथिका हिमशिखरमध्ये प्राविधिक रूपमा सबैभन्दा कम कठिन मानिन्छ। टिखीले आफ्नो यही अभियानबारे लेखेको संस्मरण 'चो ओयु: बाई फेवर अफ द गड्स' आजसम्म पर्वतारोहण साहित्यको एउटा उल्लेखनीय कृति मानिन्छ।
धौलागिरी (संस्कृतमा 'सेतो पहाड') नेपालभित्रै पूर्ण रूपमा अवस्थित छ, समुद्री सतहबाट ८,१६७ मिटर उचाइमा — विश्वको सातौं अग्लो हिमशिखर, र एउटै देशको सीमाभित्र पूर्ण रूपमा पर्ने विश्वकै अग्लो हिमशिखर पनि। गण्डकी नदी बेसिनको सबैभन्दा अग्लो बिन्दु पनि यही हो। यसलाई पहिलोपटक १३ मे १९६० मा स्विस-अस्ट्रियाली-नेपाली संयुक्त टोली (कुर्त डिम्बर्गर, ए. शेल्बर्ट, ई. फोरर, नवाङ दोर्जे, न्यिमा दोर्जे) ले आरोहण गरेको थियो।
मनास्लु (संस्कृत 'मानस' अर्थात् आत्मा/बुद्धिबाट व्युत्पन्न) गोर्खा जिल्लामा अवस्थित छ, समुद्री सतहबाट ८,१६३ मिटर उचाइमा — विश्वको आठौं अग्लो हिमशिखर। यसलाई पहिलोपटक ९ मे १९५६ मा जापानी टोलीका तोशियो इमानिशी र ग्याल्जेन नोर्बुले आरोहण गरेका थिए — यो सफलता जापानी पर्वतारोहणका लागि यति ठूलो राष्ट्रिय गौरवको विषय बन्यो कि मनास्लुलाई अनौपचारिक रूपमा 'जापानको हिमाल' नै भनिन थालियो।
अन्नपूर्ण (प्रथम) समुद्री सतहबाट ८,०९१ मिटर उचाइमा अवस्थित छ — विश्वको दसौं अग्लो हिमशिखर। यसलाई ३ जुन १९५० मा फ्रान्सेली टोलीका मोरिस एर्जोग र लुई लाश्नालले आरोहण गरेका थिए — यो इतिहासकै पहिलोपटक मानिसले कुनै पनि आठ-हजार मिटरभन्दा माथिको हिमशिखर सफलतापूर्वक चढेको घटना थियो, जुन सगरमाथाको पहिलो आरोहण (१९५३) भन्दा पनि तीन वर्ष अघि नै भएको थियो।
एर्जोगले आफ्नै अभियानबारे लेखेको संस्मरण अन्नपूर्ण (१९५१) लाई पर्वतारोहण साहित्यकै सबैभन्दा प्रभावशाली पुस्तकमध्ये एक मानिन्छ — यसको अन्तिम पङ्क्ति 'मानिसको जीवनमा अरू पनि अन्नपूर्णहरू छन्' आजसम्म व्यापक रूपमा उद्धृत हुन्छ। हिमपहिरोमा हातखुट्टा गुमाउँदै गरेको यस अभियानको दुःखद तर वीरतापूर्ण फर्काइले लाखौं पाठकलाई प्रेरित गरेको छ, यद्यपि पछिल्ला समालोचकहरूले स्थानीय भरिया-गाइडहरूको योगदानलाई किताबमा पर्याप्त श्रेय नदिइएको भन्दै आलोचना पनि गरेका छन्। यो नेपालको सबैभन्दा घातक आठ-हजारी हिमशिखर पनि मानिन्छ।
