अर्थ र प्रयोग

खण्डकाव्य भन्नाले सामान्यतया एउटै मुख्य प्रसंग वा घटनामा केन्द्रित, महाकाव्यभन्दा छोटो तर स्वतन्त्र पुस्तकका रूपमा प्रकाशित हुने कथात्मक कविता बुझिन्छ। यो विधा संस्कृत काव्यशास्त्रीय परम्पराबाट विकसित भई आधुनिक नेपाली साहित्यमा व्यापक रूपमा अपनाइएको छ। लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको मुनामदन यस विधाको एक चर्चित उदाहरण मानिन्छ।

अर्थ र प्रयोग

झ्याउरे नेपाली लोकगीत परम्पराबाट आएको एउटा गेय धुन तथा छन्द हो। १९२० र १९३० को दशकमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा लगायतका कविहरूले शास्त्रीय संस्कृत छन्दको साटो यस्तै लोकधुनहरू आफ्ना कवितामा भित्र्याए, जसले नेपाली साहित्यलाई पृथक् राष्ट्रिय पहिचान दिन मद्दत गर्‍यो। देवकोटाको मुनामदन नेवारी बल्लाड “जी वय ला लछि मदुनी”बाट प्रेरित भई झ्याउरे धुनमै रचिएको हो।

परिचय

गाईजात्रा (नेपाल भाषामा ‘सापारु’) काठमाडौं उपत्यकाका नेवार समुदायले मनाउने पर्व हो, जुन भदौ महिनामा पर्छ। विगत एक वर्षभित्र परिवारमा कसैको मृत्यु भएका घरपरिवारले मृतकको सम्झनामा गाई वा गाई बनेको बालकको शोभायात्रा निकाल्छन्। हिन्दू परम्परामा गाईलाई मृतकको आत्मालाई बैतरणी नदी तार्न सहयोग गर्ने पवित्र पशुको रूपमा लिइन्छ।

प्रचलित किंवदन्ती

सर्वसाधारणमा प्रचलित कथाअनुसार, सत्रौं शताब्दीका मल्ल राजा प्रताप मल्लका छोराको आकस्मिक निधन भएपछि रानी शोकमग्न भइन्। रानीलाई सान्त्वना दिन राजाले वर्षभरि परिवारमा कसैको मृत्यु भएका सबै परिवारलाई शोभायात्रामा सामेल हुन आदेश दिए, ताकि रानीले आफू मात्र दुःखी नभएको महसुस गरून्। पछि व्यङ्ग्य र हास्य प्रदर्शन गर्नेलाई पुरस्कृत गर्ने चलन थपिएपछि यो पर्व हास्य-व्यङ्ग्यको प्रतीक बन्यो।

इतिहासकारहरूको फरक मत

यद्यपि यो कथा व्यापक रूपमा प्रचलित छ, इतिहासकार गौतम वज्र वज्राचार्यले सन् २०१७ मा मार्टिन चौतारीमा आयोजित एक कार्यक्रममा यसलाई चुनौती दिँदै भनेका थिए — प्रताप मल्लले गाईजात्रा सुरु गरेको भन्ने कुराको ठोस प्रमाण भेटिएको छैन, र यसका मूल तत्वहरू मल्लकालभन्दा धेरै अगाडिदेखि नै प्रचलनमा रहेको हुनसक्छ। उनको तर्कअनुसार, यदि यो पर्व साँच्चै प्रताप मल्लले सुरु गरेका हुन् भने, यो काठमाडौं बाहिरका नेवार समुदायमा पनि उत्तिकै व्यापक रूपमा प्रचलित हुनुपर्ने थिएन।

परिचय

कुमारी नेपालको काठमाडौं उपत्यकामा प्रचलित एक अनौठो परम्परा हो, जसमा यौवनावस्था नपुगेकी एक बालिकालाई देवी तलेजु भवानी (दुर्गाको रूप) को जीवित स्वरूपको रूपमा पूजा गरिन्छ। यो परम्परा हिन्दू र बौद्ध दुवै समुदायद्वारा समान श्रद्धाका साथ मानिन्छ। कुमारी शब्द संस्कृतबाट आएको हो, जसको अर्थ ‘कन्या’ वा ‘राजकुमारी’ हुन्छ।

छनोट प्रक्रिया

कुमारी काठमाडौंको शाक्य वंशका नेवार बौद्ध परिवारबाट छानिन्छिन्। छनोटमा शारीरिक र व्यवहारगत दुवै परीक्षा लिइन्छ — उनको कुण्डली राज्यको ज्योतिषीय गणनासँग मिल्नुपर्छ, र डरलाग्दो वातावरणमा समेत निर्भीक र शान्त रहन सक्नुपर्छ। छनोट प्रक्रियामा वरिष्ठ बौद्ध पुजारीहरूको समिति संलग्न हुन्छ।

जीवनशैली र अवकाश

एक पटक कुमारी घोषित भएपछि, बालिका बसन्तपुरस्थित कुमारी घरमा बस्छिन् र दैनिक दर्शन दिन्छिन्। इन्द्र जात्राका बेला उनी रथयात्रामा सहभागी हुन्छिन् र राष्ट्रपतिलाई समेत आशीर्वाद दिने चलन छ। पहिलो रजस्वला हुनासाथ देवत्व ‘बाहिरिएको’ मानिन्छ, र नयाँ कुमारीको खोजी सुरु हुन्छ। सन् २०२५ सेप्टेम्बर ३० मा दुई वर्ष आठ महिनाकी आर्यतारा शाक्यलाई नयाँ कुमारीका रूपमा घोषणा गरियो, जसले त्रिष्णा शाक्यको स्थान लिइन्। हालका वर्षहरूमा भूतपूर्व कुमारीहरूलाई सरकारी मासिक भत्ता र शिक्षाको व्यवस्था पनि थपिएको छ।

पृष्ठभूमि

जङ्गबहादुर राणाले बेलायत भ्रमणबाट फर्किसकेपछि, युरोपेली कानुनी अवधारणा र नेपालको परम्परागत व्यवस्थालाई मिलाएर एउटा साझा संहिता तयार पार्ने जिम्मेवारी एक ठूलो भारदारी समितिलाई दिएका थिए। यसैको परिणामस्वरूप वि.सं. १९१० मा यो ऐन जारी भयो, जुन नेपालको पहिलो लिखित राष्ट्रिय कानुन मानिन्छ।

मुख्य व्यवस्था

यस ऐनले समाजलाई विभिन्न वर्ण र जातमा वर्गीकरण गरी फरक-फरक सजायको व्यवस्था गरेको थियो। यसअघि प्रचलनमा रहेका अत्यन्त कठोर सजायहरूलाई भने यसले केही हदसम्म कम गरिदियो, र मुलुकभर पहिलो पटक एउटै लिखित कानुनी प्रणाली लागू ग-यो।

कालक्रम

यो ऐन झण्डै ११० वर्षसम्म लागू रह्यो, जबसम्म वि.सं. २०२० मा राजा महेन्द्रले नयाँ मुलुकी ऐन ल्याएनन्। यसको परम्परागत स्वरूप र नाम भने वि.सं. २०७४ मा जारी मुलुकी अपराध संहिता लगायतका नयाँ संहिताहरू लागू भएपछि मात्र पूर्ण रूपमा विस्थापित भयो।