परिचय
अस्तित्ववाद मूलतः एउटा दार्शनिक धारा हो, जसले मानव अस्तित्वको अर्थ, उद्देश्य र स्वतन्त्रतामाथि केन्द्रित भएर प्रश्न उठाउँछ। यसको केन्द्रीय मान्यता हो — मानिसको कुनै पूर्वनिर्धारित ‘सार’ (essence) हुँदैन; मानिस पहिले जन्मन्छ, अस्तित्वमा आउँछ, र त्यसपछि आफ्नै छनोटबाट आफ्नो अर्थ आफैं निर्माण गर्छ।
शब्दको उत्पत्ति र सार्त्रको भूमिका
‘एक्जिस्टेन्सियलिज्म’ शब्द फ्रान्सेली दार्शनिक ग्याब्रिएल मार्सेलले सन् १९४० को दशकको मध्यतिर गढेका थिए। सन् १९४५ मा एउटा गोष्ठीमा मार्सेलले यही शब्द ज्याँ-पोल सार्त्रलाई लगाउँदा सार्त्रले सुरुमा अस्वीकार गरे, तर पछि यही वर्षको अक्टोबर २९ मा पेरिसको क्लब मेनान्तमा दिएको भाषण ‘L’existentialisme est un humanisme’ (अस्तित्ववाद एक मानवतावाद हो) मार्फत यसलाई खुलेर अपनाए, जसले यो दर्शनलाई व्यापक चिनारी दियो।
अग्रगामी र साहित्यिक प्रभाव
सोरेन कीर्केगार्ड (डेनमार्क) लाई मरणोपरान्त ‘अस्तित्ववादका पिता’ भनिन्छ, जबकि फ्रेडरिक नित्से पनि यसका प्रमुख अग्रगामी मानिन्छन्। सार्त्रका दार्शनिक कृतिभन्दा उनका उपन्यास (जस्तै ‘नाउजिया’) र नाटकहरूबाटै यो विचारधारा बढी चिनिन पुग्यो। दोस्तोएभ्स्की, काफ्का र आल्बेर कामूजस्ता लेखकलाई पनि पछि अस्तित्ववादी परम्परासँग जोडिने गरियो, यद्यपि कामू स्वयंले यो लेबल अस्वीकार गर्थे।