चेतना-प्रवाह (Stream of Consciousness)

परिचय

चेतना-प्रवाह भनेको पात्रको मस्तिष्कमा निरन्तर बगिरहने विचार, भावना र संवेदनालाई त्यो जस्ताको तस्तै — व्याकरणीय संरचना वा तार्किक क्रम नमिलाई नै — प्रस्तुत गर्ने कथा-कला हो। यसले परम्परागत कथावाचनभन्दा फरक गरी पाठकलाई सिधै पात्रको मनोदशाभित्र पुर्‍याउँछ।

शब्दको उत्पत्ति

‘स्ट्रिम अफ कन्सियसनेस’ शब्द सर्वप्रथम मनोवैज्ञानिक विलियम जेम्सले सन् १८९० मा आफ्नो पुस्तक ‘द प्रिन्सिपल्स अफ साइकोलजी’ मा मानव चेतनाको अविरल प्रवाह वर्णन गर्न प्रयोग गरेका थिए। पछि लेखिका मे सिन्क्लेयरले सन् १९१८ मा डोरोथी रिचर्डसनको उपन्यासको समीक्षा गर्दा यसलाई साहित्यिक कला-कौशलको रूपमा पहिलो पटक प्रयोग गरिन्।

साहित्यमा विकास

यो कला-कौशल आधुनिकतावादी लेखकहरू जेम्स जोयस (युलिसिस, १९२२) र भर्जिनिया वुल्फ (मिसेज डालोवे, १९२५) ले पूर्ण रूपमा विकसित गरे। जोयसको युलिसिसमा लियोपोल्ड ब्लूमको एक दिनको यात्रालाई उनको दिमागमा बग्ने विचारहरूको लामो, अविच्छिन्न प्रवाहमार्फत प्रस्तुत गरिएको छ।