भानुभक्तदेखि बुद्धिसागरसम्म

पहिले-पहिले यस्तो हुँदैनथ्यो, तर अचेल काठमाडौँको लगभग जुनसुकै किताब पसलमा पस्नुस्, अगाडिको टेबलले एउटा कथा भनिरहेको हुन्छ। ढोकैनेर विश्वभरका अनुवादित वा अङ्ग्रेजी संस्करणकै बेस्टसेलर, सेल्फ-हेल्प र थ्रिलरका चम्किला थुप्रा हुन्छन्। नेपाली किताबका दराज भने प्रायः भित्रतिर, निकै शान्त भएर पर्खिरहेका हुन्छन्। हामी आफैँ बिर्सिरहेका छौँ कि सबैभन्दा इमानदार लेखनमध्ये धेरै हाम्रै भाषामा, हामीले हिँडेकै पहाड र गल्लीका कथामा लेखिएका छन्।

यो लेख त्यही भित्री दराजसम्म जाने निम्तो हो। आउनुहोस्, निम्तो स्वीकार्नुहोस् र साधारण शब्दले बनेको साहित्यलाई नियालौँ।
हामीले चिनेको नेपाली साहित्य सम्भवतः एउटा सरल तर क्रान्तिकारी निर्णयबाट सुरु भयो: सबैका लागि लेख्ने। उन्नाइसौँ शताब्दीमा भानुभक्त आचार्यले रामायणलाई नेपालीमा उतार्दा संस्कृतभित्र थुनिएको कथा सुन्न सक्ने जो कोहीसम्म पुग्यो। मोतीराम भट्टको प्रयासले छापिनुअघि नै यो घरआँगन र बिहेका जमघटमा वाचन हुँदै फैलिइसकेको थियो। मलाई लाग्छ, मान्छेले बोल्ने भाषामै साहित्य रच्ने त्यही भावना आजका उत्कृष्ट नेपाली किताबमा पनि जीवित छ।

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले यसलाई अझ अगाडि पुर्‍याए। लोकलयमा लेखिएको ‘मुनामदन’ पुस्तौँदेखि पढिँदै, गाइँदै र उद्धृत हुँदै आएको छ। “मानिस ठूलो दिलले हुन्छ, जातले हुँदैन” भन्ने यसको पङ्क्तिले मान्छेलाई जन्मले होइन, मनले ठूलो बनाउँछ भन्ने सम्झाइरहन्छ। संसारमै थोरै किताबले मात्र एउटा राष्ट्रको कल्पनामा यति लामो समय पकड जमाएका छन् भनेर किटेरै भन्न सकिन्छ।

अर्कोतर्फ, कठिन प्रश्न सोध्ने किताबहरू हामीकहाँ नभएका होइनन्। नेपाली लेखन सधैँ कोमल मात्र रहेन। पारिजातको ‘शिरीषको फूल’ ले एक्लोपन, युद्धको घाउ र अरूले परिभाषित गर्न नदिने एउटी नारीलाई खुला रूपमा देखाएर पाठकलाई झस्कायो। यसले सन् १९६५ मा मदन पुरस्कार पायो र आज पनि सबैभन्दा धेरै चर्चा हुने नेपाली उपन्यासमध्ये एक छ। सन् १९६० को दशकमा दार्जिलिङका ‘तेस्रो आयाम’ आन्दोलनका लेखकहरूले गद्य र कवितालाई सीधा यथार्थवादभन्दा पर धकेले र साहित्यलाई सतह मात्र होइन, गहिराइसम्म पुग्न आग्रह गरे। हाम्रो साहित्य यसरी नै यहाँसम्म आइपुगेको हो भन्दा फरक नपर्ला।

पछिल्ला वर्षहरूमा नारायण वाग्लेको ‘पल्पसा क्याफे’ ले द्वन्द्वकाललाई घरघरमा पुर्‍यायो। बुद्धिसागरको ‘कर्णाली ब्लुज’ ले सुदूरपश्चिमका एक बाबु र छोराको सम्बन्धलाई मनमा बसिरहने कोमलता दियो। अमर न्यौपानेको ‘सेतो धरती’ ले बालविधवाको कथा शान्त तर मन चिर्ने गरी भन्यो, र हामीले त्यसलाई सुन्यौँ। यी सानो अर्थमा “स्थानीय” कथा होइनन्। यी मानवीय कथा हुन्, जुन संयोगले हाम्रा हुन्।

अब चर्चा गरौँ, नेपालीमा पढ्नु किन महत्त्वपूर्ण छ। आफ्नै भाषामा पढ्दा जे अनुभूति हुन्छ, त्यो अनुवादले पूरै दिन सक्दैन। उखान, टुक्का, हजुरआमाको बोली, कुनै ठाउँको नामको ध्वनि, लोकलयको ताल: यिनलाई हामी बुझ्ने मात्र होइन, चिन्छौँ पनि। विदेशमा बस्ने पाठकका लागि नेपाली किताब घर फर्कने बाटो बन्न सक्छ। अङ्ग्रेजी स्क्रिनसँग हुर्किएको नयाँ पुस्ताका लागि यो आफ्नै संस्कृतिसँगको पहिलो साँचो संवाद बन्न सक्छ।

यसको व्यावहारिक कारण पनि छ। नेपाली प्रकाशन पाठकको भरमा बाँच्छ। किनिएको, मागेर पढिएको वा सिफारिस गरिएको हरेक किताबले लेखकलाई लेखिरहन र प्रकाशकलाई अर्को किताब छापिरहन बल दिन्छ। मदन पुरस्कार पुस्तकालयजस्ता संस्थाले दशकौँदेखि लेखिएका कृति जोगाउँदै आएका छन्, तर अहिले लेखिँदै गरेका किताब पढिरहने जिम्मा भने हाम्रो हो।

अनि यस्तो बेला प्रश्न उठ्छ, कहाँबाट सुरु गर्ने? नेपाली किताबमा नयाँ हुनुहुन्छ भने कर्तव्य सम्झेर होइन, जिज्ञासाले सुरु गर्नुस्, यो मेरो आग्रह पनि हो। एउटा क्लासिक र एउटा समकालीन किताब छान्नुस्। आधुनिक नेपाली लेखन कहाँबाट आयो भनेर महसुस गर्न ‘मुनामदन’ वा ‘शिरीषको फूल’ जस्तो क्लासिक पढ्न सकिन्छ। यो कता जाँदैछ भनेर हेर्न ‘कर्णाली ब्लुज’, ‘पल्पसा क्याफे’ वा ‘सेतो धरती’ जस्तो नयाँ उपन्यासलाई घर भित्र्याउन सकिन्छ।

यो पुस्तासम्म आइपुग्दा नेपालको साहित्य सङ्ग्रहालयमा राखिएको वस्तुझैँ बनेको छ। यो जीवित छ, तर यसमाथि निकै कम बहस हुन्छ। यसमाथि बहस हुनुपर्छ, र झापादेखि दार्चुलासम्म, दार्जिलिङदेखि डायस्पोरासम्मका नयाँ आवाजसँगै यसले काँचुली फेर्नुपर्छ। यी किताबको ठाउँ हाम्रा भित्री दराज मात्र होइन। यिनले पुस्तक पसलका अगाडिका टेबलसम्म ठाउँ लिन सक्नुपर्छ।

अर्को सम्पादकीयमा म केही गहकिला पुस्तकका बारेमा लेख्नेछु, जसलाई मैले लगभग चालीस वर्षदेखि उत्कृष्ट कृतिका रूपमा हरेक क्षण सम्झिरहेको छु।

WritingNepal मा नेपाली किताबहरू खोज्नुस्, आफूलाई मन पर्ने अर्को किताब भेट्टाउनुस् र आफ्नो समीक्षा लेख्नुहोस्। नेपाली किताबतिर फर्कने हरेक पाठकले त्यो दराजलाई अगाडि ल्याउन अलिकति मद्दत गर्छ।