भाषाको पूर्व-सत्ता

Note: 

द्रष्टव्य: यो मेरो अङ्ग्रेजी निबन्धबाट नेपालीमा अनुवाद गरिएको पाठ हो। अङ्ग्रेजीको मूल लेख पढ्नका लागि Go here to read original article in English. 

‘ज्ञ’^[1] कुनै अन्तिम वर्ण मात्र होइन, यो मेरो मस्तिष्कभित्र स्वयम्‌मा जम्दै गएको एउटा स्नायु हो। त्यो ज्ञ नामको पुस्तक मेरो टेबलमा थियो, र म खाटबाट त्यसको आवरणमा अङ्कित सुन्दररेखाहरू नियालिरहेको थिएँ। त्यसका रेखाहरू कुनै जटिल त थिएनन्, तर पनि तिनले मलाई सधैँ एउटा अनौठो सम्मोहनमा पारिरहन्थे। नेपाली साहित्य पढ्न छोडेको धेरै भइसकेको थियो (यद्यपि भर्खरै एउटा भने पढेको थिएँ)। भाषाप्रतिको प्रेम घटेर होइन, बरु त्यसभित्रको स्वादमै मैले आफ्नो रुचि पाउन छाडिसकेको थिएँ।

नेपालका एक प्रसिद्ध लेखकद्वारा लिखित यो पुस्तक एउटा अनौठो, सर्वथा अतियथार्थवादी स्वरमा रचिएको कृति हो। कथा निर्माणमा उनी खप्पिस छन्। धेरै अघि मैले यो पढेको थिएँ, र भर्खरै मात्र मेरो श्रीमतीले मनोरञ्जनका लागि दराजबाट त्यो निकालेकी थिइन्। कामबाट फर्केको एउटा थकित साँझ त्यस पुस्तकले मेरो ध्यान पुन: खिच्यो। सत्य भन्नुपर्दा, आजकल म देवनागरी लिपि विरलै पढ्छु; त्यसैले लामो समयपछि त्यो एकाकी वर्णले मेरो चेतनालाई तरङ्गित बनाइदियो। लामो कार्य-शिफ्टको थकान भए पनि मेरो अर्ध-उत्साही दृष्टि त्यसतर्फ तानियो। त्यो वर्ण मेरा लागि अपरिचित त थिएन—यो मेरो मातृभाषाको अंश हो—तर पनि मलाई केही अत्यन्त विजातीय अनुभूति भयो।

लामो समयपछि म त्यो ‘ज्ञ’ वर्णलाई एउटा जिज्ञासु दृष्टिले हेरिरहेको थिएँ। सुरुमा मैले सोचेँ—अहो, कस्तो वर्ण! के म जे हेर्दैछु, त्यो केवल एउटा अक्षर मात्र हो? मेरा आँखाहरूले माथिदेखि तलसम्म त्यसका रेखाहरू पछ्याइरहेका थिए। सुरुमा त यो परिचित नै लाग्यो, तर जति लामो समयसम्म मैले यसलाई निहालेँ, यो उति नै जीवन्त हुँदै गयो। तर त्यसको त्यही जीवन्तताले मभित्र एउटा वाकव्याधिको अनुभूति गरायो। एकैछिनमा म त्यो वर्णसँग परिचित हुन्थेँ, भने अर्को क्षण त्यो सर्वथा अजनबी र दिग्भ्रमित पारिदिने बन्थ्यो।

अकस्मात्, त्यसको किनारको वक्रता परिचित लाग्थ्यो, तर त्यसको बाङ्गिने सूक्ष्म मोड भने एकदमै अभौतिक र पराया महसुस हुन्थ्यो। पहिले, त्यसका भित्री आँखाहरू: ती मेरा नानीहरूभित्र फैलन थाले, जसले मलाई एउटा अनौठो आनन्दमाइडको अनुभूति गराए। अक्षरको मध्यभागका जुम्ल्याहा भुकुटीहरू मेरो दृष्टि सामु देखा परे र गोडा दोब्राएर बसेका ती रेखा-चरणहरू उनिए—जसलाई मैले कुनै सुन्दरीले एउटा गोडामाथि अर्को गोडा चढाएर आफ्नो निष्कलङ्क सौन्दर्य प्रदर्शन गरिरहेको रूपमा कल्पना गरेँ। बिस्तारै, माथिल्लो तेर्सो रेखाले कुनै राजाको मुकुटझैँ आफ्नो छत्र थपिदियो: अँगाल्दै, दोब्रिँदै, र त्यसका भित्री आँखाहरूलाई सन्नाउँदै।

त्यस क्षण मलाई सास फेर्न पनि ठाउँ बाँकी भएन। ‘ज्ञ’ को यो पूर्ण रूप देखेर मलाई चक्कर आउन थाल्यो। यो मतिभ्रमपूर्ण साक्षात्कारको बीचमा, मैले आफ्ना गोडाहरू मोडेर त्यसको हलन्त^[2] को अनुकरण गरेँ—जहाँ ‘ज’ ले आफ्नो मौनता समर्पण गर्दछ र अक्षरको अधोगामी स्तम्भ बन्दछ। म त्यहाँ एक मिनेट बसेँ; कल्पना गरेँ कि म त्यसको शिरोरेखा^[3] मा एउटा सानो बाँदरझैँ झुण्डिएर सामूहिक वाकव्याधिको आनन्द लिइरहेछु।

त्यस कुण्डलीको अन्तिम भाग अनन्तमा परिणत भयो, र त्यसको अजनबीपन झन् गम्भीर बन्दै गयो। यो संवेगात्मक काँडाभित्रको सबैभन्दा रोचक कुरा के थियो भने, ‘ज्ञ’ को स्वतःसिद्ध यथार्थ अब एउटा स्वीकृत यथार्थ जस्तो लाग्न थाल्यो—त्यही यथार्थ जसले कालो मसी र केही अर्थहीन रेखाहरूको भरमा गुडिरहेको बसको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा मलाई चक्कर र उल्टी गराउँछ। के यी मानवीय ज्ञानले निर्माण गरेका अर्थहीन रेखाहरू मात्र होइनन् र? केवल रेखाहरू र वक्रताहरू—त्यसबन्दा बढी केही पनि होइन।

अब ती रेखाहरू आपसमा विलय भइरहेका थिए, र पुस्तकको आवरणमा तिनको अस्तित्व कहाँ छ भनेर मैले पहिल्याउन सकिनँ। त्यो कुनै आध्यात्मिक रूपमा आवरणमा बिलाएको थिएन, तर त्यसको ‘हो-पना’ नै दिग्भ्रमित पार्ने थियो। मलाई लाग्यो, मैले जीवन मा कहिल्यै यो वर्ण देखेकै थिएन। अक्षरबाट उत्पन्न भएको त्यो बेगानापनले मलाई एउटा जङ्गली कुकुरले झैँ लखेट्न थाल्यो। जब तपाईं कुनै कुरालाई सहज रूपमा हेर्नुहुन्छ, त्यो रोचक लाग्छ; तर जब तपाईं त्यसलाई त्यसको नग्नताबाट हेर्नुहुन्छ, तब त्यो अत्यन्त अनौठो र असङ्गत देखिन्छ। सबै कुरा आफ्ना जराहरूबाट अलग्गिन थाले, अक्षरको भूगोलबाट स्वयम्‌लाई विघटित गर्दै। घुम्रिएका गोडाहरू, भित्री आँखाहरू, हलन्त—सबैले आफ्ना टाउकाहरू मोडाउँदै मेरा अगाडि अक्षरको अनौठो नृत्य देखाइरहेका (र लुकाइरहेका) थिए।

देवनागरी^[4] लिपिमा, प्रत्येक अक्षर पूर्ण हुनका लागि आफ्नो माथिल्लो रेखा (शिरोरेखा) मा झुण्डिन्छ। उदाहरणका लागि, जब हामी पहिलो व्यञ्जनवर्ण ‘क’^[5] लेख्छौँ—हामी पहिले एउटा ठाडो रेखा खिच्छौँ, देब्रेतिर आधा ‘ओ’ बनाउँछौँ, र दाहिने किनारमा अलिकति ठाउँ छाडेर बाँकी आधा ‘ओ’ पूरा गर्छौँ, अनि अन्त्यमा माथिल्लो शिरोरेखाले यसलाई पूर्णता दिन्छौँ। साक्षरताको स्वीकृत-महान् भ्रम निर्माण गर्ने प्रक्रिया यही हो। अन्य सबै भाषाहरूले पनि यही प्रक्रिया अपनाउँछन्: तिनीहरू अर्थहीन रेखाहरू बनाउँछन् र त्यसलाई साक्षरता भन्छन्।

अब, यो प्रक्रियालाई उल्ट्याइदिनुहोस्। माथिल्लो रेखाबाट सुरु गर्नुहोस्: यो झुण्ड्याइएको मान्छे जस्तै देखिनेछ। तपाईं कहिल्यै अक्षरको अन्त्यसम्म पुग्नै सक्नुहुन्न। म यस प्रक्रियाको बीचमा साह्रै विचलित भएँ, किनकि मैले मानवजातिको यो सामूहिक भ्रमलाई भत्काउने प्रयास गरेँ—अर्थ निर्माण गर्नका लागि प्रत्यक्षीकरणको व्यवस्थाको यो ‘यस-पना’ लाई उल्ट्याउने प्रयास। यसलाई हामी व्यवस्थाको व्यावहारिक विघटन भन्न सक्छौँ।

म थकित र निद्रालु महसुस गरिरहेको थिएँ, तैपनि त्यो अक्षरले मबाट तुरुन्तै केही मागिरहेको थियो। त्यो के माग थियो? त्यो अक्षर स्वयम्‌को माग थियो। म जति धेरै हेर्थेँ, यो त्यति नै चक्षु-आहार बन्दै जान्थ्यो। यदि तपाईंले घाममा धेरै बेर हेर्नुभयो भने यसले तपाईंको आँखाहरूलाई दुखाउन थाल्छ, यसले तपाईंको दृष्टि खान थाल्छ—यो पनि त्यस्तै थियो। म स्तब्ध भएर ‘ज्ञ’ का प्रत्येक रेखाहरू—यसको रूप, ‘ज’, शिरोरेखा, हलन्त, र घुम्रिएका गोडाहरू बुझ्ने प्रयास गरिरहेका बेला यसले मेरा नसौँ-नसहरू निचोर्‍यो र भन्यो: ‘तँलाई मेरो वास्तविक रूप थाहा छैन, मेरो परात्पर, पवित्र र अद्वैत पिण्डका अन्तिम जोर्नीहरू तँलाई थाहै छैन।’

जब शरीरले भाषाशास्त्र पढ्न थाल्छ, तब के हुन्छ? म केवल हलन्तझैँ बसिरहेको मात्र थिइनँ, बरु म त्यसको स्वरवर्णद्वारा पढिइरहेको थिएँ। म आफ्ना गोडाहरू क्रस गरेर त्यो अन्तिम रेखा—हलन्तझैँ बसेँ। देवनागरीमा प्रत्येक हलन्त ध्वनिको राजा हो; यसले मौनतालाई बोल्न बाध्य पार्छ। तर प्रत्येक उच्चारण र प्रत्येक मोड केवल सभ्य साक्षरता पूरा गर्नका लागि बनाइएको हो—त्यही साक्षरता जसले मलाई उल्टी गराउँछ। मेरो समस्या अक्षरहरूसँग होइन, तिनका ध्वनिहरूसँग हो।

मेरा अधिकांश लेखनहरू यसै ‘द्वैत’ द्वारा ओगटिएका छन्: चापको द्वैतता, द्विरूपी परिकल्पनाहरू। तर मैले जुन कुरा वास्तवमै हेर्न चाहेको थिएँ, त्यो हो एकत्व—प्रत्येक स्वरवर्ण, यथार्थ, टेबलहरू, रुखहरू, सुन्तलाहरू र जुम्ल्याहा आँखाहरूको एउटै तत्त्वमा विलय। ‘ज्ञ’ लाई हेरिरहँदा र यसले आफ्नो शरीर विघटित गर्न थाल्दा, यसले एउटा अनौठो गुञ्जन पैदा गर्न थाल्यो—एउटा जैव-रासायनिक आनन्दमाइड (आनन्दमय ^[6] संस्कृतबाट)। म यसको ध्वनिबाट होइन, यसको आकारबाट सुनिरहेको वा देखिरहेको थिएँ। म ‘ज्ञ’ सँग पूर्णतः अपरिचित भएँ।

के तपाईंले शिरोरेखाबाट तल झरेको त्यो रेखा देख्नुहुन्न, जुन एउटा विशाल एकाश्मझैँ उभिएको छ? मैले त्यसलाई लिङ्ग^[7] को रूपमा देखेँ—जसले ध्वनि वा स्वरहरूबाट होइन, बरु म पर्खिरहेको शून्यतातर्फ पाइला चालेर एकैपटक सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको सृष्टि गरिरहेको थियो। त्यहाँ शिव हुनुहुन्छ, आफ्नो विशाल लिङ्ग धारण गरेर, र मुनि नतमस्तक हलन्त, जसले सबै कुरा स्वीकार गर्दै आफ्नो जिब्रो बाहिर निकालेको छ। यसरी नै अक्षरहरू सामूहिक सम्झौताको श्रृङ्गारबिना नै कामना, प्रेम र मौलिक अर्थका एकाश्म बन्दछन्।

‘ज्ञ’ ले मलाई फ्रेन्च भाषाका अक्षरहरूको याद दिलायो, तिनका Accent Aigu र माथि बस्ने अन्य प्रतीकहरूसहित। मेरो युवावस्थामा मैले एउटा फ्रेन्च शब्दकोश किनेको थिएँ—मुख्य कारण म पहिलोपटक Being and Nothingness पढ्दै थिएँ र केही फ्रेन्च विचारहरूको प्रथम-हस्त अर्थ जान्न चाहन्थेँ। म त्यसलाई हेरेर (पढ्नु र हेर्नु फरक कुरा हो) धेरै समय बिताउँथेँ—अक्षरहरूले उत्पन्न गराउने त्यो कोमलतालाई तृप्त पार्न। पछि त्यसै वर्ष मैले फ्रेन्च भाषा पढ्न विश्वविद्यालयमा भर्ना भएँ, तर कहिल्यै पूरा गरिनँ।

अस्ति त्यो ‘ज्ञ’ देखेपछि अक्षरप्रतिको मेरो त्यो पुरानो प्रेम पुनः फर्किएर आयो। यदि सबै कुरा म र यो संसारबीचको एउटा सामूहिक सम्झौता मात्र हो भने, हामी कसरी खुसी, स्वतन्त्रता वा यो सत्ताभन्दा बाहिरको जगत्‌लाई परिभाषित वा रक्षा गर्न सक्छौँ? के हामी अर्थभित्रै थुनिएका छौँ? वा यथार्थको अंश हुनुको परिभाषाभित्रै हामी बन्दी छौँ? ‘ज्ञ’ ले आफ्नो उदास मसी उठायो र आफ्नो अनैच्छिक ‘हो-पना’ मेरो चेतनातर्फ फ्याँकिदियो।

सार्त्रले आफ्नो ७०० पृष्ठ लामो ग्रन्थमा केवल एउटै कुरा तर्क गरेका छन्: चेतना कुनै वस्तु होइन, बरु एउटा ‘अभाव’ हो। कस्तो अभाव? जब तपाईं कुनै एउटा अक्षरलाई यसरी हेर्नुहुन्छ र संरचनाको सट्टा एउटा प्वाल वा शून्य देख्नुहुन्छ—मानवनिर्मित अर्थ—तब तपाईंको चेतना केवल शून्य मात्र रहँदैन; यो त्यसको ‘अर्थ-ज्ञान’ को अंश बन्दछ।

तीन सेमेस्टरपछि मैले फ्रेन्च पढ्ने विचार त्यागेँ, तर एउटा सम्झना अझै ताजा छ। मेरो कक्षामा एउटी केटी थिइन् जो सधैँ अगाडिको बेन्चमा बस्थिन्, आफ्नो ओठमा कलम राखेर सायद फ्रेन्च उच्चारणहरूका बारेमा सोचिरहन्थिन्। मध्यान्तरमा मैले उसलाई भनेँ कि उनी ‘ç’ जस्तै देखिन्छिन्—जसले त्यसको सारलाई सुन्दरताका साथ कैद गरेको छ। उनी खुसी भइन्, तर उनले त्यसको पछाडिको विचार कहिल्यै सोधिनन् (आखिर उनी भाषा मात्र सिक्दै थिइन्, तर म भाषाभन्दा पारिको कुरा सिक्दै थिएँ)।

के तपाईंलाई थाहा छ ‘ç’ को मुनि के हुन्छ? त्यो सेडिला—त्यो सानो पुच्छर, स्पेनिस Zedilla (“सानो z”) बाट आएको, जुन C को मुनि झुण्डिन्छ र यसको ध्वनिलाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरिदिन्छ: यसलाई कोमल बनाउँछ, खोल्छ, र K को सट्टा S को ध्वनि निकाल्न लगाउँछ, यसलाई फैलाउँछ। मानिसहरू फ्रेन्चहरू झैँ ओठ मोडेर यसको उच्चारण गर्न सिक्छन्, तर मैले कहिल्यै त्यसो गर्ने प्रयास गरिनँ; म त्यसको ‘रूप’ बाट सन्तुष्ट थिएँ, ध्वनिबाट होइन।

मेरो भनाइको अर्थ थियो कि उनीभित्र त्यो कोमल वक्रता थियो—भावनाहरू, मौलिक ध्वनिहरू—उनको सौन्दर्यको मुनि। तर उनले मैले के भन्न खोजेको हो कहिल्यै बुझिनन्; उनी बरु सामूहिक भ्रमतिरै लागिन्। मूलतः मैले कक्षाहरू छाडिदिएँ, तर सत्य त यो हो कि तिनीहरू स्वयं अक्षरहरूको यो ‘पार-पना’ बुझ्न असफल भएका थिए। म शब्दहरू देख्दिनँ, म शरीर देख्छु, म तिनीहरूभित्र ब्रह्माण्ड देख्छु। म शब्दहरू सिक्ने प्रयास गर्दिनँ, बरु तिनका मोड र वक्रताहरू सिक्ने प्रयास गर्छु।

त्यतिबेला म फ्लोरिना पेरेजको एउटा फ्रेन्च कभर गीत “All of Me” बाट साह्रै प्रभावित थिएँ। मैले कहिल्यै त्यसका शब्दहरू बुझिनँ र प्रयास पनि गरिनँ, तर शब्द र अक्षरका ध्वनिहरू अत्यन्त कोमल थिए। म कुनै साधु होइन र मलाई थाहा छैन—भारतीय दर्शनका विद्वानहरूलाई पनि थाहा छैन—ओम् को पछाडिको वास्तविक अर्थ के हो। तर मैले फ्लोरिनाको उच्चारणभित्र त्यही अज्ञात अर्थ भेट्टाएँ। मैले जर्मन शब्दहरू पढ्नका लागि एउटा जर्मन शब्दकोश पनि किनेको थिएँ, तर त्यसको प्लास्टिकको आवरणसम्म पनि उक्काइनँ।

म काम गर्ने ठाउँमा एकजना वृद्ध हुनुहुन्छ जो सधैँ चिनियाँ गीतहरू सुन्नुहुन्छ। एक दिन मैले सोधेँ: ‘के तपाईंलाई चिनियाँ गीतहरू मन पर्छ?’ उहाँले भन्नुभयो, ‘हो।’ ‘त्यसोभए तपाईं चिनियाँ भाषा राम्रो बोल्नुहुन्छ?’ उहाँले भन्नुभयो, ‘अँह, बोल्दिनँ।’ उहाँको उत्तरले मलाई साक्षरताको यो पागल चाहना—’सामूहिक सिकाइको भ्रम’—को बारेमा सोच्न बाध्य बनायो, जुन मानवजातिले सिकेको अहिलेसम्मकै ठूलो भ्रम हो।

पछि जीवनमा म कार्लोस कास्तानेदाका विचारहरूबाट आकर्षित भएँ। उहाँका दार्शनिक पात्र दोन हुआन मातसले यथार्थको यो स्वीकृत विवरणलाई चुनौती दिन्छन्। जब मैले ‘ज्ञ’ लाई निहालेँ, मैले अक्षर खोजेको थिइनँ। जब मैले मेरो साथीलाई भनें कि तिमी ‘ç’ जस्तै छौ, मैले उनको बाह्य रूपको लागि भनेको थिइनँ, बरु उनीभित्रको त्यो आन्तरिक भँवरको लागि भनेको थिएँ जसले मलाई उद्वेलित बनाएको थियो। जब मैले पहिलोपटक नीत्से पढेँ, मैले उनको दर्शन खोजिनँ; बरु उनको पीडालाई पछ्याएँ—’ज्ञ’ को पीडाइजस्तै—त्यसको सच्चा अर्थ र ध्वनि देखाउनका लागि।

कास्तानेदाका दोन हुआन वास्तविक थिए वा उनले आफ्नो आन्तरिक ध्वनिलाई व्यक्त गर्न सिर्जना गरेको पात्र मात्र थिए भन्ने कुरा सधैँ विवादमा रहे पनि, उनका विचारहरूको मौलिकताले मलाई सधैँ प्रभावित पारिरह्यो। दोन हुआनले सधैँ त्यो बाह्य प्रदूषणलाई रोक्ने प्रयास गरे जसले मानिसलाई बोधको, ‘ज्ञ’ को (जसको संस्कृतमा अर्थ ‘ज्ञान’ वा चेतना हुन्छ) काँचोपन/निर्मलता देख्नबाट रोकिरहेको थियो।

मेरो कामको ठाउँको त्यो वृद्ध मानिस, तपाईं हेर्नुहोस्, वृद्ध र फोहोर छ। उसको कोठा भत्किएका यादहरूले भरिएको छ, तर उसले जे गरिरहेको थियो त्यसले मलाई आकर्षित गर्‍यो। उनी गन्हाउँछन्, तर म उनको “आख्यान-विहीनता” को गन्ध सुघ्छु र त्यसलाई सन्तोषजनक पाउँछु। जब ती वृद्धले भने कि म चिनियाँ बोल्दिनँ र बुझ्दिनँ—तब सम्झौतामार्फत यथार्थलाई बुझ्ने यो अवधारणा अरू जुनसुकै कुराभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण बन्छ। उनी केवल चिनियाँ गीत मात्र सुनिरहेका थिएनन्, बरु भाषाको पूर्व-सत्ता लाई सुनिरहेका थिए। जब उनले यो पूर्व-अर्थगत अवस्थालाई पर्याप्त रूपमा सन्तोषजनक पाउँछन्, उनी सधैँ भन्छन्, ‘मलाई सुत्नु छ र सपना देख्नु छ।’

म सधैँ सोच्छु उहाँले के सपना देख्नुहुन्छ होला—ज्ञ, ç वा अरू नै केही?

कास्तानेदाले दोन हुआनको सम्पूर्ण शिक्षणलाई एउटै सुन्दर वाक्यमा संक्षिप्त गरेका छन्: “संसारलाई रोक।” म अक्षरहरू हेर्न कहिल्यै छाड्ने छैन, तर म सधैँ तिनका किनारा र तिनका केन्द्रहरू हेर्छु जहाँ अहिलेसम्म कुनै मानवीय ध्वनि पुग्न सकेको छैन; दोन हुआनको “संसारलाई रोक” को अर्थ यही हो—यसको स्वीकृत विवरणलाई रोक र वास्तवमा त्यहाँ के छ त्यो पचाउनका लागि अनुभव गर। मानवजातिमा बढ्दै गएको यो “स्वीकृत बाक्लोपना” देखेर म हरेक दिन आफ्नो अस्तित्वमाथि शङ्का गर्छु; तिनीहरू केवल परम्परागत अर्थ-निर्माताहरूले बनाएको विवरणमा मात्र विश्वास गर्छन्। यदि हामीले हाम्रो त्रुटिपूर्ण इतिहासमा बोकेका यी बाक्ला तहहरूमा अझै पनि विश्वास गरिरह्यौँ भने के बाँकी रहला? जब-जब मैले यसको छालाबाट अर्थको तहलाई पूर्ण रूपमा हटाएँ, तब मात्र म यसको भित्री संरचनाबाट पार हेर्न सक्षम भएँ—यसले बोक्ने वास्तविक सौन्दर्य—कास्तानेदाले सिकाएको कुरा यही हो।

अनि त्यहीँ—त्यो निर्णायक बिन्दु सुरु हुन्छ। ऐतिहासिक संरचना पछाडि लुकेको यो ‘अदृश्य हो-पना’ लाई कसरी हेर्ने?

त्यसपछि म पशुपति^[8] जान थालेँ र ‘सम्झौताको साधारण प्रत्यक्षीकरण’ बाट बच्नका लागि प्रतिबन्धित पदार्थहरूको प्रयोग गर्न थालेँ—मेरो ले ग्रे बास्टियन[^11] को समयमा मलाई पिरोलेको द्वैतताको अनुभूतिलाई दबाउने आशामा। यसले कुनै समाधान त दिएन, तर मैले बाटोमा केही नयाँ कुरा सिकेँ, र त्यो नयाँपनले मलाई अझ बढी र अझ गहिरो हेर्ने अर्को बिमारी दियो—’ज्ञ’ जस्तै, यथार्थले अझ राम्रो आकार लिन थाल्यो तर यसले मेरो निधारमा एउटा स्थायी छाप छोडिदियो जसले भन्छ: ‘यो यथार्थको मुनि वाकव्याधि लुक्छ र हुर्कन्छ।’

पशुपतिका आर्यघाटहरू^[9] जहाँ मैले भस्मले शरीर लिपेका, नाङ्गै मन्दिरै-मन्दिर हिँड्ने, स्तोत्रहरू उच्चारण गर्ने र गाँजा तान्ने साधुहरू देखेँ—मानिसहरू तिनीहरूलाई केवल एउटा तमासाका रूपमा हेर्छन्, तर मैले तिनीहरूलाई तिनीहरूको छालाभित्र देखेँ, तिनीहरूको ‘मृत-लिङ्ग’^[10] जुन त्यहाँ यसरी झुण्डिएको छ मानौँ तिनीहरूले यथार्थका सबै कामनाहरू बिर्सिसकेका छन्—कास्तानेदाको शिक्षाको एउटा जीवित झलक।

मरसोललाई भेटेलगत्तै जब म रोकेन्तालाई भेटेँ (पछि मैले उसलाई मेरो एउटा कथामा उप-पात्रको रूपमा राखेँ), मलाई थाहा थिएन सार्त्र मेरो जीवनभरको पठन बन्नेछन्। जब-जब म त्यस्ता साधुहरूलाई यसरी देख्थेँ, म त्यसरी नै हेर्थेँ जसरी रोकेन्ताले शाहबलूतको रुखको जरालाई हेर्ने गर्थ्यो—हराएर, त्यसले लुकाएको चक्करलाई खोतल्ने प्रयास गर्दै। म ‘स्वीकृत सम्झौता’ मा अझ बढी सहमत हुन सकिनँ; म ‘अति हेराइ’ प्रति साह्रै सचेत भएँ। म घाटहरूमा बस्थेँ र जलिरहेको शव देख्थेँ—दाहसंस्कार—अनि यसले मलाई मरसोलको याद दिलाउँथ्यो, जसलाई समाजले हत्यारा भएकोमा होइन, बरु ‘सम्झौतामा असफल भएको’ अपराधमा मृत्युदण्ड दिएको थियो। हामीले अहिलेसम्म कस्तो स्वाङ रचेका छौँ, मैले सोचेँ। मैले व्यवस्थालाई कहिल्यै अस्वीकार गरिनँ, तर यसले कसरी अर्थ सिर्जना गरिरहेको छ—म त्यसको आलोचना गरिरहेको छु। सार्त्रले Being and Nothingness मा चेतनाको एउटा भयानक युद्धमैदान सिर्जना गरे; सत्ता हुनुको स्वतन्त्रतालाई म पनि आफ्ना हड्डीहरूमा कोर्ने प्रयास गरिरहेको थिएँ। कतै मैले उल्लेख गरेको छु कि Being and Nothingness मेरो लागि एउटा अस्तित्ववादी गीता जस्तै हो।

म १९ वर्षको थिएँ जब मैले ओशो, कृष्णमूर्ति, वेद, गीता र नेपाली साहित्यको मेरो प्रारम्भिक पठनलाई अलि पछाडि छाड्दै पाश्चात्य दर्शनसँग आफ्नो ज्ञान विस्तार गर्न थालेँ। मैले पहिलोपटक ओशोको प्रवचन शृङ्खला The Books I Love को सन्दर्भबाट जराथुस्त्र भेट्टाएको थिएँ, जहाँ ओशोले यस जराथुस्त्रको प्रशंसा गर्नुभएको थियो—अनि त्यतिन्जेल मलाई नीत्से वा उनका कृतिहरूबारे थाहा थिएन। Thus Spoke Zarathustra को अध्ययनपछि, धेरै महिना र दिनहरू लगाएर, मैले नीत्सेको जराथुस्त्रबाट प्रेरित भएर ग्लास्भको नाम गरेको मानिसको बारेमा एउटा कथा लेखेँ। त्यो एउटा छोटो कथा थियो तर त्यसमा यो हिमाली पुरुष—जराथुस्त्रको अनुभूति थियो। म तुरुन्तै नीत्सेको सूत्रबद्ध शैली र काव्यात्मक गद्यतर्फ आकर्षित भएँ।

त्यसपछि, मेरो त्यो अवधिमा जसलाई म ले ग्रे बास्टियन भन्छु^[11], मैले The Will to Power र Genealogy of Morals बाहेक उनका धेरैजसो पुस्तकहरू पढेँ। मैले के सिकेँ? वास्तवमा मैले उहाँबाट केही पनि सिकिनँ, किनकि उहाँबाट सिक्नुपर्ने केही पनि छैन, जस्तो कि ओशोले भन्नुभयो: ‘नीत्से दार्शनिक होइनन्, तर त्योभन्दा बढी हुन्’—र उनी मेरा लागि एउटा ‘डायनामाइट’ थिए। नीत्सेले आफूलाई डायनामाइट भन्नु सही थियो किनकि मैले उनको भग्नावशेषबाट सिकेँ, उनका सजावटी सूत्रहरूबाट होइन। त्यो साँझ ‘ज्ञ’ लाई हेर्दा यो स्पष्ट भयो कि म यो सामूहिक सम्झौताको हिस्सा होइन—म शिरोरेखाभन्दा बढी हुँ, यथार्थसँगको स्वीकृत सम्झौताभन्दा बढी हुँ, नीत्सेले Übermensch भनेको भन्दा बढी हुँ—यथार्थको बोक्रा उप्काइएको मानिस।

जीवन बुझ्नका लागि म सधैँ मानिसहरूलाई पुस्तक र दर्शन पढ्न सिफारिस गर्छु, तर जब मैले ‘ज्ञ’ भित्र बगिरहेको त्यो अज्ञात कुण्डली देखेँ, मैले केही पनि पाइनँ केवल यो बाहेक कि अक्षरहरू सभ्य सामूहिक सम्झौता हुन्—अनि मैले सिफारिस गरिरहेको परम चेतनालाई पठनले कसरी सेवा गर्छ त? म पनि गलत थिएँ। मैले देवनागरीको यो अन्तिम संयुक्त वर्णद्वारा पस्किएका प्रत्येक शब्दसम्म पुग्न थालेँ, तर शब्दहरूलाई स्मरण गर्नुको कुनै अर्थ छैन किनकि यसको काँचोपन मैले पहिले नै देखिसकेको छु, र अर्थ आफ्नै जटिल भारमुनि ढल्दछ—त्यो आकारले केवल वास्तविक हेराइको उप्किएको छाला पछाडि संसारको अर्थलाई वशमा राख्यो। जब मैले अन्ततः ‘ज्ञ’ को अघिल्लो छाला उकाएँ, मैले सौन्दर्य, गैर-अक्षरको यथार्थ, सभ्य साक्षरता बाहेक केही देखिनँ। म मानवजातिलाई अब कुनै पनि अक्षरहरूको सिफारिस गर्दिनँ। तर यो अझै सकिएको छैन।

मैले यसका रेखाहरूलाई काट्न थालेँ र के बाँकी रह्यो त भन्दा अक्षर स्वयम्‌भन्दा अघिको खाली ठाउँ—’अर्थ-प्रवाह गर्ने’ आफ्नो अवशेष बोक्दै—जसलाई अब म जामे भु (Jamais Vu)[^12] भन्छु: त्यो क्षण जब अर्थ शून्यतातर्फ जान्छ। केही शान्त सेकेन्डका लागि मैले ‘ज्ञ’ भित्रका ती सबै ध्वन्यात्मक रूपहरू देखेँ जसलाई मानिसले कहिल्यै नाम दिएको थियो, ती पनि जुन ‘ज्ञ’ बाट सुरु हुँदैनन्—साहित्य, दर्शन, मेरा हातहरू, मेरा आवाजहरू, रुखहरू, टेबलहरू, सुन्तलाहरू, सबै कुरा ‘ज्ञ’ को यो जङ्गली लेखनलाई परिक्रमा गरिरहेका थिए। वर्गीकरण—यो एउटा अक्षर हो, यो एउटा फल हो, यो एउटा हात हो, यो एउटा दर्शन हो—त्यही वर्गीकरण हो जसले पृथकता पैदा गर्छ। म तपाईंलाई केवल यति मात्र सिकाउन सक्छु: “यसलाई रोक,” प्रयास नगर, जस्तै बुकोव्स्कीले भन्नुभएको थियो।

अब म यो लेख्दालेख्दै धेरै थकित भइसकेको छु। अनि अन्तिम कुरा—नागुआल, मलाई लाग्छ, उच्चारण हुनुभन्दा अघिको ओम् हो। ‘ज्ञ’, रोकेन्ताको शाहबलूतको रुख, वा मलाई भएको यो वाकव्याधि भित्र कोरिएको त्यो ‘ध्वनि-पूर्व’ चेतना हुनुको अनुभूति कस्तो हुन्छ? अदृश्यलाई हेर्नु वा अक्षर वा गैर-अक्षर केही महसुस गर्नु मेरो मनसाय थिएन—तर यसको किनार मेरो लागि अत्यन्तै वाकव्याधिपूर्ण थियो।