परिचय
कुमारी नेपालको काठमाडौं उपत्यकामा प्रचलित एक अनौठो परम्परा हो, जसमा यौवनावस्था नपुगेकी एक बालिकालाई देवी तलेजु भवानी (दुर्गाको रूप) को जीवित स्वरूपको रूपमा पूजा गरिन्छ। यो परम्परा हिन्दू र बौद्ध दुवै समुदायद्वारा समान श्रद्धाका साथ मानिन्छ। कुमारी शब्द संस्कृतबाट आएको हो, जसको अर्थ ‘कन्या’ वा ‘राजकुमारी’ हुन्छ।
छनोट प्रक्रिया
कुमारी काठमाडौंको शाक्य वंशका नेवार बौद्ध परिवारबाट छानिन्छिन्। छनोटमा शारीरिक र व्यवहारगत दुवै परीक्षा लिइन्छ — उनको कुण्डली राज्यको ज्योतिषीय गणनासँग मिल्नुपर्छ, र डरलाग्दो वातावरणमा समेत निर्भीक र शान्त रहन सक्नुपर्छ। छनोट प्रक्रियामा वरिष्ठ बौद्ध पुजारीहरूको समिति संलग्न हुन्छ।
जीवनशैली र अवकाश
एक पटक कुमारी घोषित भएपछि, बालिका बसन्तपुरस्थित कुमारी घरमा बस्छिन् र दैनिक दर्शन दिन्छिन्। इन्द्र जात्राका बेला उनी रथयात्रामा सहभागी हुन्छिन् र राष्ट्रपतिलाई समेत आशीर्वाद दिने चलन छ। पहिलो रजस्वला हुनासाथ देवत्व ‘बाहिरिएको’ मानिन्छ, र नयाँ कुमारीको खोजी सुरु हुन्छ। सन् २०२५ सेप्टेम्बर ३० मा दुई वर्ष आठ महिनाकी आर्यतारा शाक्यलाई नयाँ कुमारीका रूपमा घोषणा गरियो, जसले त्रिष्णा शाक्यको स्थान लिइन्। हालका वर्षहरूमा भूतपूर्व कुमारीहरूलाई सरकारी मासिक भत्ता र शिक्षाको व्यवस्था पनि थपिएको छ।