गाईजात्रा (Gai Jatra)

परिचय

गाईजात्रा (नेपाल भाषामा ‘सापारु’) काठमाडौं उपत्यकाका नेवार समुदायले मनाउने पर्व हो, जुन भदौ महिनामा पर्छ। विगत एक वर्षभित्र परिवारमा कसैको मृत्यु भएका घरपरिवारले मृतकको सम्झनामा गाई वा गाई बनेको बालकको शोभायात्रा निकाल्छन्। हिन्दू परम्परामा गाईलाई मृतकको आत्मालाई बैतरणी नदी तार्न सहयोग गर्ने पवित्र पशुको रूपमा लिइन्छ।

प्रचलित किंवदन्ती

सर्वसाधारणमा प्रचलित कथाअनुसार, सत्रौं शताब्दीका मल्ल राजा प्रताप मल्लका छोराको आकस्मिक निधन भएपछि रानी शोकमग्न भइन्। रानीलाई सान्त्वना दिन राजाले वर्षभरि परिवारमा कसैको मृत्यु भएका सबै परिवारलाई शोभायात्रामा सामेल हुन आदेश दिए, ताकि रानीले आफू मात्र दुःखी नभएको महसुस गरून्। पछि व्यङ्ग्य र हास्य प्रदर्शन गर्नेलाई पुरस्कृत गर्ने चलन थपिएपछि यो पर्व हास्य-व्यङ्ग्यको प्रतीक बन्यो।

इतिहासकारहरूको फरक मत

यद्यपि यो कथा व्यापक रूपमा प्रचलित छ, इतिहासकार गौतम वज्र वज्राचार्यले सन् २०१७ मा मार्टिन चौतारीमा आयोजित एक कार्यक्रममा यसलाई चुनौती दिँदै भनेका थिए — प्रताप मल्लले गाईजात्रा सुरु गरेको भन्ने कुराको ठोस प्रमाण भेटिएको छैन, र यसका मूल तत्वहरू मल्लकालभन्दा धेरै अगाडिदेखि नै प्रचलनमा रहेको हुनसक्छ। उनको तर्कअनुसार, यदि यो पर्व साँच्चै प्रताप मल्लले सुरु गरेका हुन् भने, यो काठमाडौं बाहिरका नेवार समुदायमा पनि उत्तिकै व्यापक रूपमा प्रचलित हुनुपर्ने थिएन।