परिचय
मोतीराम भट्टको जन्म कृष्णाष्टमीका दिन, ८ सेप्टेम्बर १८६६ मा काठमाडौंमा बुबा दयाराम भट्ट र आमा रिपुमर्दिनीदेवी भट्टका सन्तानका रूपमा भयो। ६ वर्षकै उमेरमा जन्मथलो छाडेर बनारस पढ्न गएका उनले त्यहाँ आठ वर्ष संस्कृत अध्ययन गरे, त्यसपछि फारसी स्कुलमा भर्ना भए। १५ वर्षको उमेरमै विवाह भइसकेका उनले सोही समयतिर सङ्गीत सिक्दै नेपाली लोकगीतको लयतर्फ आकर्षित भइरहेका थिए।
साहित्यिक योगदान
एक दिन साथीको विवाह समारोहमा भानुभक्त आचार्यले अनुवाद गरेको रामायणका पदहरू सुनेर मन्त्रमुग्ध भएका भट्टले यस कृतिबारे थप खोजी गर्ने अठोट लिए। भानुभक्तको मृत्युपछि लगभग बिर्सिइसकेको यो पाण्डुलिपि उनैले फेला पारे र बनारस लगेर सन् १८८७ मा सम्पादन-प्रकाशन गरे — यही कामले भानुभक्तको रामायणलाई व्यापक मान्यता दिलायो। चार वर्षपछि (१८९१) उनले भानुभक्तको जीवनी कवि भानुभक्तको जीवनचरित्र लेखे, जसले भानुभक्तलाई नेपाली भाषाका ‘आदिकवि’ स्थापित गर्ने कामको जग बसाल्यो।
भट्ट आफैं पनि उत्तिकै बहुमुखी थिए — नेपाली, संस्कृत, फारसी र अंग्रेजीमा पढेका उनी बंगाली, उर्दू र नेपालभाषामा पनि दख्खल राख्थे। उनैले नेपाली साहित्यमा गजल गाउने र लेख्ने शैली भित्र्याए। साथीहरूसँग मिलेर ‘मोती मण्डली’ नामक साहित्यिक समूह गठन गरेका उनले नेपालको पहिलो निजी छपाइखाना पनि सन् १८८८ तिर सुरु गरे — हजुरबुबा नरदेव पाण्डेले यसको सञ्चालन (पशुपत प्रेस) सम्हाले। दरबारबाटै बोलाइएर उनले शकुन्तला नाटक नेपालीमा अनुवाद गरेका थिए। उनको आफ्नै कविता प्रल्हादभक्ति यति लोकप्रिय भयो कि वृद्धवृद्धाहरूले यसलाई दैनिक प्रार्थनाकै रूपमा पाठ गर्थे।
नेपाली साहित्यको इतिहासमा सन् १८८३ देखि १९१९ सम्मको कालखण्ड नै ‘मोतीराम भट्ट युग’ भनेर चिनिन्छ — उनी नेपालका सत्र ‘राष्ट्रिय विभूति’मध्ये पनि एक मानिन्छन्। संयोगवश, जन्मदिन कृष्णाष्टमीकै दिन, ठीक ३० वर्षको उमेरमा सन् १८९६ मा उनको निधन भयो।