भानुभक्त आचार्य

परिचय

भानुभक्त आचार्य (वि.सं. १८७१ असार २९ – वि.सं. १९२५ असोज ६) नेपाली भाषाका कवि, लेखक र दार्शनिक हुन्, जसलाई नेपाली साहित्यमा ‘आदिकवि’ (पहिलो कवि) का रूपमा सम्मान गरिन्छ। उनको जन्म तनहुँ जिल्लाको चुँदी-रम्घा गाउँमा धनञ्जय आचार्य (पिता) र धर्मावतीदेवी (माता) का सन्तानको रूपमा भएको थियो।

आफ्ना बाजेबाट संस्कृतको साधारण शिक्षा पाएका भानुभक्त पछि काशी (बनारस) मा बस्दा त्यहाँको वातावरण र आफ्नै क्षमताबाट कवितातर्फ आकृष्ट भए।

‘आदिकवि’ उपाधिको इतिहास

मोतीराम भट्टले वि.सं. १९४८ मा भानुभक्तलाई सर्वप्रथम ‘आदिकवि’ लेखे, तर त्यो उपाधि तुरुन्तै चलेन। वि.सं. १९९७ सालमा जुद्धशमशेर राणाले ‘भानुभक्तलाई आदिकवि भने पनि हुन्छ’ भन्ने हुकुम दिएपछि मात्र यो उपाधि व्यापक रूपमा स्थापित भयो। मोतीराम भट्टले नै उनका छरिएका पाण्डुलिपिहरू सङ्कलन गरी पुस्तकाकार प्रकाशित गरेपछि भानुभक्त नेपाली साहित्यमा व्यापक रूपमा चिनिन पुगे।

साहित्यिक योगदान

भानुभक्तको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कृति रामायण हो (वि.सं. १८९८-१९१०) — अध्यात्म रामायणमा आधारित सात काण्डको यो महाकाव्य नेपाली भाषाको पहिलो महाकाव्यका रूपमा लिइन्छ, र यसैले नेपाली साहित्यमा नयाँ युगको सूत्रपात गर्‍यो भन्ने मानिन्छ। भाषिक एकता र लोकभावनामा आधारित शैलीका कारण यसले सबैको मन छोयो।

मृत्युशय्यामा हुँदा पनि उनले आफ्नो अन्तिम कृति रामगीता (वि.सं. १९२५) आफ्ना छोरा रमानाथलाई मुखबाटै लेखाए — त्यो कृति पूरा भएको केही समयमै उनको निधन भयो।