पुस्तक समीक्षा: जब लोककथा डर बन्छ

Book review: When folklore becomes fear

Yekendra Bahadur Rawal’s ‘Aghortantra’ proves that Nepal’s own myths and rituals can be as haunting as any gothic horror.

मेरो ईबुक उपन्यास “अघोर तन्त्र : रहस्यमय मेरो यात्रा” समीक्षाको पोस्ट अलि ढिला ज्ञात भयो । पुस्तकको विस्तृत र सुन्दर समीक्षा गरिदिनुभएकोमा श्रृंखला चन्द ठकुरी ज्यूप्रति हार्दिक आभार साथै मेरो पुस्तक समीक्षा लाई ठाउँ दिएकोमा The kathmandu Post परिवारमा पनि हार्दिक आभार !

श्रृंखला चन्द ठकुरी

प्रकाशित मिति : अगस्ट १, २०२६अपडेट गरिएको : अगस्ट १, २०२६ ०७:४६काठमाडौँ

पुस्तक समीक्षा: जब लोककथा डर बन्छ

एकेन्द्र बहादुर रावलको ‘अघोरतन्त्र’ ले प्रमाणित गर्छ कि नेपालका आफ्नै मिथक र रीतिरिवाजहरू कुनै पनि गोथिक त्रास जत्तिकै डरलाग्दो हुन सक्छन्।

नेपाली हरर प्रायः दुई आवेगहरूको बीचमा फसेको पाइन्छ: परिचित पश्चिमी अलौकिक कथाहरूको नक्कल गर्ने वा लोककथामा यति धेरै झुकाव राख्ने कि यो भूत र किंवदन्तीहरूको सूचीभन्दा बढी मात्र रहन्छ। ‘अघोरतन्त्र’ ले अझ महत्वाकांक्षी कुराको प्रयास गर्दछ।

यसले मौखिक परम्परा, तान्त्रिक रहस्यवाद, गाउँका मिथकहरू र मनोवैज्ञानिक सस्पेन्सबाट उधारो लिएर एउटा डरलाग्दो उपन्यास सिर्जना गर्दछ जुन नेपालमा स्पष्ट रूपमा जरा गाडेको महसुस हुन्छ। उपन्यासले कहिलेकाहीं आफ्नै पौराणिक कथाको भारले गति गुमाउँछ, तर यसले स्थानीय परिदृश्य र विश्वास प्रणालीहरू कुनै पनि प्रेतवाधित महल वा गोथिक हवेली जत्तिकै अस्थिर हुन सक्छन् भनेर प्रमाणित गर्न सफल हुन्छ।

उपन्यासले एक अज्ञात कथावाचकलाई कथा भन्छ जुन टुक्राटुक्रा भएका सम्झनाहरू र दोहोरिने दुःस्वप्नहरूसँग संघर्ष गरिरहेको छ। आफ्नो साथी मुस्कानसँग रुकुमको दुर्गम गाउँमा जाँदा, उसले ग्रामीण इलाकाको भ्रमण भन्दा बढी केही आशा गर्दैन। बरु, ऊ केवल आत्माहरूले मात्र होइन तर यसको आफ्नै बिर्सिएको इतिहासले प्रेतवाधित ठाउँमा ठोक्किन्छ। अनौठा सपनाहरू, परित्याग गरिएका गुफाहरू, अस्पष्ट बेपत्ताहरू र पुस्ताहरूबाट सरेका कथाहरूले बिस्तारै पुरानो रीतिरिवाज र श्रापहरूको जाल प्रकट गर्दछ जसले गाउँलाई यसका बासिन्दाहरू भन्दा धेरै पुरानो शक्तिहरूसँग बाँध्छ।

‘अघोरतन्त्र’ लाई आकर्षक बनाउने कुरा के हो भने यो कहिल्यै पनि आफ्ना राक्षसहरूतिर हतार गर्दैन। उपन्यासले बुझ्छ कि डर प्रत्याशाबाटै राम्रोसँग बढ्छ।

कुनै पनि अलौकिक कुरा देखा पर्नुभन्दा धेरै अघि नै, भूदृश्य आफैंमा शत्रुतापूर्ण महसुस हुन थाल्छ। वनहरूले बिर्सिएका त्रासदीहरू सम्झन्छन्। नदीहरू गाउँहरू भन्दा बढी अलग हुन्छन्। गुफाहरू भूगर्भीय संरचनाहरू हुन छोड्छन् र रहस्यहरूको जीवित भण्डार बन्छन्। मानिसहरूले भन्दा पहिले जनावरहरूले नदेखिने उपस्थितिमा प्रतिक्रिया दिन्छन्। वातावरणलाई धेरैजसो त्रासदी बोक्न अनुमति दिएर, उपन्यासले नेपाली गाउँहरूमा भनिएका मौखिक भूत कथाहरूको लयलाई सम्झन्छ, जहाँ मौनता र सुझाव प्रायः प्रकटीकरण भन्दा बढी डरलाग्दो साबित हुन्छन्।

पुस्तकको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको पौराणिक कथामा निहित छ। पिशाच, राक्षस वा अन्य राम्ररी परिष्कृत डरलाग्दा पात्रहरू आयात गर्नुको सट्टा, यसले स्थानीय विश्वास प्रणालीहरूबाट आफ्नो अलौकिक संसार निर्माण गर्दछ। धामी, अनुष्ठान शुद्धीकरण, पवित्र खरानी, गाउँका किंवदन्तीहरू र तान्त्रिक अभ्यासहरू कथामा विदेशी सजावटको रूपमा होइन तर जीवित परम्पराहरूको रूपमा बुनेका छन् जसले पात्रहरूले खतरालाई कसरी बुझ्छन् भनेर आकार दिन्छ। अलौकिक कहिल्यै दैनिक जीवनबाट अलग्गिएको महसुस गर्दैन किनभने, गाउँलेहरूका लागि, यी विश्वासहरू दैनिक जीवन हुन्। संसारको बारेमा उनीहरूको बुझाइ अवलोकनयोग्य वास्तविकताबाट जत्तिकै वंशानुगत कथाहरूद्वारा सूचित गरिन्छ।

यो सांस्कृतिक आधारले ‘अघोरतन्त्र’ लाई एउटा यस्तो पहिचान दिन्छ जसले यसलाई समकालीन डरलाग्दो कथाहरूबाट अलग गर्छ। यस विधासँग परिचित पाठकहरूले पनि आफूलाई अपरिचित भूभागमा यात्रा गरिरहेको भेट्टाउनेछन्। यो डरलाग्दो कथा केवल जंगलमा लुकेको कुराबाट मात्र निस्कँदैन, तर अन्धविश्वासको रूपमा खारेज गरिएका कथाहरूमा असहज सत्यहरू हुन सक्ने सम्भावनाबाट पनि निस्कन्छ।

उपन्यासले आफ्ना पात्रहरूलाई अलौकिक सजायको पर्खाइमा रहेका पीडितहरूमा सीमित गर्नबाट पनि जोगाउँछ। कथावाचक र मुस्कान बीचको मित्रताले कथाको भावनात्मक केन्द्र प्रदान गर्दछ। उनीहरूको सम्बन्ध स्वाभाविक रूपमा मधुर घोषणाहरूको सट्टा साझा खतरा मार्फत विकसित हुन्छ, जसले उनीहरूको वरिपरि बढ्दो विचित्र घटनाहरूलाई भावनात्मक भार दिन्छ। विशेष गरी मुस्कानले उपन्यासको नैतिक कम्पासको रूपमा काम गर्छ: लापरवाह नभई बहादुर, भावुक नबनाई दयालु। पौराणिक कथाले भारी हुने खतरा हुँदा उनीहरूको सम्बन्धले कथालाई जगमा राख्छ।

उपन्यासले स्मृतिलाई कसरी व्यवहार गर्छ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै प्रभावकारी छ। कथावाचकको बिर्सिएको विगतले गाउँको दबाइएको इतिहासलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। गाडिएका किंवदन्तीहरू पुन: देखा पर्दै जाँदा, उसको आफ्नै पहिचानका टुक्राहरू पनि देखा पर्छन्। यो समानान्तरले उपन्यासलाई साधारण भूत कथाबाट अझ बढी प्रतिबिम्बित गर्ने कुरामा रूपान्तरण गर्दछ। वास्तविक भयावहता केवल दुष्टता अवस्थित छ भन्ने मात्र होइन, तर समुदाय र व्यक्तिहरू दुवैले बिर्सन रोजेको कुराबाट बच्न सक्दैनन् भन्ने कुरा हो। पुरातन गल्तीहरूले वर्तमानलाई आकार दिइरहन्छन्, जसले सुझाव दिन्छ कि विगत कहिल्यै साँच्चै गाडिएको छैन।

तैपनि ‘अघोरतन्त्र’ एउटा उपन्यास हो जसले धैर्यको माग गर्छ। पौराणिक कथाहरूप्रतिको यसको आकर्षण कहिलेकाहीं यसको कथा कथन विरुद्ध काम गर्छ। गाउँका किंवदन्तीहरू र धार्मिक इतिहासहरूको लामो व्याख्याले दृश्यहरूलाई गति लिन थालेपछि बाधा पुर्‍याउँछ। कथाले व्याख्या गर्न सक्नु अघि नै पाठकहरूले कथाको अर्थ बुझ्छन्।

दोहोरिने क्रम पनि उल्लेखनीय बन्दै जान्छ। पात्रहरूले प्रायः खतरालाई समान तरिकाले प्रतिक्रिया दिन्छन्, र डरको वर्णन कहिलेकाहीं एकअर्कालाई नजिकबाट प्रतिध्वनित गर्दछ। बलियो सम्पादकीय हातले विश्व-निर्माणको समृद्धिलाई त्याग नगरी यी खण्डहरूलाई कडा बनाउन सक्थ्यो।

सहयोगी पात्र, रंगीन भए पनि, विरलै आफ्नो कथात्मक कार्यभन्दा बाहिर विकास हुन्छ। किरण, दोर्जे र धेरै गाउँलेहरू जस्ता पात्रहरू मुख्यतया नायकहरूलाई क्रमिक रहस्यहरू मार्फत मार्गदर्शन गर्न वा लोककथाका टुक्राहरू आपूर्ति गर्न अवस्थित हुन्छन्। यद्यपि यसले वातावरणलाई कायम राख्न मद्दत गर्दछ, यसले कहिलेकाहीं भावनात्मक लगानीलाई लगभग पूर्ण रूपमा केन्द्रीय मित्रतामा केन्द्रित छोड्छ।

सायद उपन्यासको सबैभन्दा साहसी निर्णय भनेको पूर्ण समाप्ति प्रदान गर्न अस्वीकार गर्नु हो। तत्काल अलौकिक खतरा निहित देखिन्छ, तर अन्त्यले गहिरो रहस्यहरू अनसुलझे रहेको सुझाव दिन्छ। दुष्टलाई स्थायी रूपमा पराजित भएको कुराको रूपमा प्रस्तुत गर्नुको सट्टा, ‘अघोरतन्त्र’ ले यसलाई चक्रीय रूपमा चित्रण गर्दछ, इतिहास दोहोरिने प्रतीक्षा गर्दै। अन्तिम पृष्ठहरूले संकेत गर्दछ कि नायकको यात्रा भर्खरै सुरु भएको छ, हरेक रहस्य व्याख्या गर्ने प्रलोभनको प्रतिरोध गर्दै। केही पाठकहरूको लागि यो अस्पष्टता निराशाजनक साबित हुन सक्छ; अरूको लागि यो अन्तिम पृष्ठ पछि रहिरहने कुरा हुनेछ।

हालैका वर्षहरूमा, नेपाली विधाको कथानक प्रेम र सामाजिक यथार्थवादभन्दा बाहिर विस्तार हुँदै गएको छ, र ‘अघोरतन्त्र’ ले त्यो विकासमा डरलाग्दो योगदान कसरी गर्न सक्छ भनेर देखाउँछ। यसको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यो होइन कि यसले पाठकहरूलाई डराउँछ – यद्यपि यसले प्रायः गर्छ – तर यसले सम्पूर्ण काल्पनिक ब्रह्माण्डलाई कायम राख्न नेपाली लोककथामा विश्वास गर्छ। अन्यत्रबाट आफ्नो डर उधारो लिनुको सट्टा, यसले देशको आफ्नै जंगल, नदी, रीतिरिवाज र मौखिक परम्पराहरूमा तिनीहरूलाई पत्ता लगाउँछ।

‘अघोरतन्त्र’ एक असमान उपन्यास हो, तर यो कल्पनाशील र सांस्कृतिक रूपमा आत्मविश्वासी पनि हो। यसले देखाउँछ कि त्रासले स्थानीय पहिचानलाई बाध्यकारी बनाउन छोड्नु पर्दैन। वंशानुगत मिथकहरूलाई जीवन्त दुःस्वप्नमा परिणत गरेर, यसले नेपाली काल्पनिक कथाको भविष्यको लागि रोचक सम्भावनाहरू खोल्छ।

https://kathmandupost.com/art-culture/2026/08/01/book-review-when-folklore-becomes-fear श्रृंखला चन्द ठकुरी द पोस्टमा संस्कृति र जीवनशैली इन्टर्न हुन्। उनी अंग्रेजी साहित्य र पत्रकारिताकी प्रमुख हुन्।

Sources

: The Kathmandu post translate.