परिचय
जन्मनाम चन्द्रप्रसाद सिंह प्रधान — हृदयचन्द्रसिंह प्रधानका नामले चिनिने — को जन्म १२ माघ १९७२ वि.सं. (२६ जनवरी १९१६) मा काठमाडौंको ढोकाटोल, मरुहिटीमा बुबा सूर्यप्रसाद र आमा सूर्यमायाका सन्तानका रूपमा भयो। बाल्यकालमा उचित शिक्षा नपाएका उनलाई नेवार समुदायबाट आएको र स्पष्ट नेपाली बोल्न नसक्नेजस्ता कारण देखाउँदै लेखनाथ पौड्यालले अपमान गरेको भनिन्छ — तर पछि उनले नेपाली, हिन्दी दुवै भाषामा दख्खल राखी लेख्न सिके।
सरकारी कार्यालयमा नौसिन्दा र मुखियाको जागिर गरेका उनी दुई वर्ष कलकत्तामा पनि मुखियाको रूपमा बसे। वि.सं. १९९४ मा रुक्मिणीदेवीसँग विवाह गरेका उनका पाँच सन्तान भए। आफूले नपाएको शिक्षाको महत्त्व बुझेर उनले वि.सं. १९९७ मा क्षेत्रपाटीमा एउटा प्राथमिक विद्यालय स्थापना गरे।
सङ्घर्ष र साहित्यिक योगदान
वि.सं. २००७ को राणाशासनविरोधी आन्दोलनमा सक्रिय सहभागिताका कारण उनी जेल परे, जहाँ क्षयरोग (टीबी) लाग्यो। जेलमुक्तिपछि उपचारका लागि तत्कालीन प्रधानमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालासम्म पुगे तापनि सघाउ पाएनन्; अन्ततः भारतमा गएर उपचार गराए, तर त्यसमा छ वटा घाँटी हड्डी र फोक्सोको एक भाग गुमाउनुपर्यो। यसरी जीवनभरि रोग, गरिबी र अभावसँग जुध्दै पनि उनले लेख्न भने छोडेनन्।
उनका प्रमुख कृतिमा एक चिहान, स्वास्नीमान्छे, गंगालालको चिता, उसको आँसु, छेउ लगेर, उनी देवता हुन्, कीर्तिपुरको युद्धमा, हृदयचन्द्रका कथाहरू, अफसोस र भानुभक्त एक समीक्षा (आदिकवि भानुभक्त आचार्यमाथिको समालोचनात्मक कृति) पर्छन्। उनको निधन ४४ वर्षको उमेरमा, १० माघ २०१६ वि.सं. मा भयो।