इन्द्रबहादुर राई

परिचय

इन्द्रबहादुर राईको जन्म ३ फेब्रुअरी १९२७ मा दार्जिलिङ जिल्लाको बालासुन चियाबगानमा भयो। कर्सियङ र दार्जिलिङमा स्कुले पढाइपछि उनले कलकत्ता विश्वविद्यालयबाट स्नातक र उत्तर बङ्गाल विश्वविद्यालयबाट अंग्रेजीमा स्नातकोत्तर गरे। उनले दार्जिलिङको टर्नबुल हाईस्कुल र सेन्ट जोसेफ्स कलेजमा अंग्रेजी पढाए, र दार्जिलिङ नगरपालिकाको उपाध्यक्षसमेत भए। ६ मार्च २०१८ मा दार्जिलिङमै उनको निधन भयो — पत्नी मायादेवी राईको (जसको एक वर्षअघि नै निधन भइसकेको थियो) सम्झनामा उनका एक छोरा र दुई छोरी बाँकी छन्।

साहित्यिक योगदान

लगभग १९५० तिरदेखि आधार, भारती, दियो, दियालो र रूपरेखा जस्ता पत्रिकामा समालोचना लेख्दै साहित्यमा प्रवेश गरेका राईको एक्लो उपन्यास आज रमिता छ (लेखिएको १९५८, प्रकाशित १९६४) दार्जिलिङको १९५० को दशकको पृष्ठभूमिमा पहिचान, श्रम शोषण, जातीय द्वन्द्व र पुस्ता-अन्तरको कथा भन्छ। यसैलाई मन्जुश्री थापाले अंग्रेजीमा ‘There’s a Carnival Today’ शीर्षकमा अनुवाद गरेकी छन् (२०१७, PEN America Heim अनुवाद अनुदानअन्तर्गत)।

१९६० मा ईश्वर बल्लभ र बैरागी काइँलासँग मिलेर उनले ‘तेस्रो आयाम’ नामक साहित्यिक आन्दोलन सुरु गरे — दार्जिलिङबाटै निस्कने सोही नामको पत्रिकामार्फत नेपाली साहित्यमा लेखाइको लम्बाइ, चौडाइ, गहिराइ र गुरुत्वसमेतलाई गम्भीरतापूर्वक हेर्ने नयाँ प्रयोगवादी शैली भित्र्याइयो। पछि १९७० को दशकमा उनले ‘लीला लेखन’ भन्ने अर्को साहित्यिक अवधारणा पनि अघि सारे, जसमा कुनै पात्रलाई अरूअरूले फरक-फरक ढङ्गले बुझेको जोड्दै चरित्र-चित्रण गरिन्थ्यो।

उनको समालोचनात्मक कृति उपन्यासका आधारहरू (१९६४) का लागि उनले सन् १९७७ मा नेपाली भाषामा दिइने सर्वप्रथम साहित्य अकादमी पुरस्कार जिते।